Kombinatorika va ehtimollik

Kombinatorika va Nyuton binomi

2 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda kombinatorika bilan chambarchas bog'liq bo'lgan Nyuton binomi haqida so'z yuritamiz. (a+b)2(a+b)^2 ni yodlash oson, lekin (a+b)7(a+b)^7 ni-chi? Har safar qavsni ochib o'tirmaslik uchun Nyuton ajoyib formula qoldirgan — va uning yuragida bizga tanish guruhlash sonlari yotadi.

§1. Guruhlash sonlari va Paskal uchburchagi

Avvalgi darsdan bizga CnkC_n^k tanish. Ular yana binomial koeffitsientlar deb ham ataladi, chunki aynan shular binom darajalarini ochganda paydo bo'ladi.

Ta'rif. Cnk=n!k!(nk)!C_n^k = \dfrac{n!}{k!\,(n-k)!} soniga binomial koeffitsient deyiladi va (nk)\binom{n}{k} ko'rinishida ham yoziladi.

Bu sonlarning eng chiroyli xossasi — Paskal uchburchagi. Har bir son ustidagi ikki sonning yig'indisiga teng:

(nk)=(n1k1)+(n1k)\binom{n}{k} = \binom{n-1}{k-1} + \binom{n-1}{k}
n=0:            1
n=1:          1   1
n=2:        1   2   1
n=3:      1   3   3   1
n=4:    1   4   6   4   1

Savol. Nega chetki sonlar doim 1? Chunki (n0)=(nn)=1\binom{n}{0}=\binom{n}{n}=1 — hech narsa tanlamaslik yoki hammasini tanlash faqat bir usulda bo'ladi.

§2. Nyuton binomi formulasi

Qoida. Ixtiyoriy natural nn uchun:

(a+b)n=k=0n(nk)ankbk(a+b)^n = \sum_{k=0}^{n} \binom{n}{k} a^{n-k} b^{k}

Ya'ni (a+b)n=(n0)an+(n1)an1b++(nn)bn(a+b)^n = \binom{n}{0}a^n + \binom{n}{1}a^{n-1}b + \dots + \binom{n}{n}b^n.

Formulani "o'qish" oson: aa ning darajasi nn dan 0 gacha kamayadi, bb ning darajasi 0 dan nn gacha ortadi, har bir hadning oldida esa mos binomial koeffitsient turadi.

Misol. (a+b)4(a+b)^4 ni yoying.
Yechish. Paskal uchburchagining 4-qatoridagi koeffitsientlar: 1,4,6,4,11,4,6,4,1:

(a+b)4=a4+4a3b+6a2b2+4ab3+b4(a+b)^4 = a^4 + 4a^3b + 6a^2b^2 + 4ab^3 + b^4

Javob. a4+4a3b+6a2b2+4ab3+b4a^4 + 4a^3b + 6a^2b^2 + 4ab^3 + b^4.

Misol. (x2)3(x-2)^3 ni yoying.
Yechish. Bu yerda b=2b=-2. Koeffitsientlar 1,3,3,11,3,3,1:

(x2)3=x3+3x2(2)+3x(2)2+(2)3(x-2)^3 = x^3 + 3x^2(-2) + 3x(-2)^2 + (-2)^3
=x36x2+12x8= x^3 - 6x^2 + 12x - 8

Javob. x36x2+12x8x^3 - 6x^2 + 12x - 8.

§3. Umumiy had va xossalar

Ko'pincha butun yoyilma emas, faqat bitta had kerak bo'ladi. Buning uchun umumiy had formulasidan foydalanamiz.

Qoida. (a+b)n(a+b)^n yoyilmasining (k+1)(k+1)-hadi:

Tk+1=(nk)ankbkT_{k+1} = \binom{n}{k} a^{n-k} b^{k}

Misol. (2x+3)5(2x+3)^5 yoyilmasida x2x^2 li had koeffitsientini toping.
Yechish. x2x^2 hosil bo'lishi uchun a=2xa=2x ning darajasi 2 bo'lsin, ya'ni nk=2n-k=2, demak k=3k=3:

T4=(53)(2x)2(3)3=104x227T_{4} = \binom{5}{3} (2x)^{2} (3)^{3} = 10\cdot 4x^2\cdot 27
=1080x2= 1080\,x^2

Javob. Koeffitsient 10801080.

Binomial koeffitsientlarning yana ikki foydali xossasi bor:

Qoida. Barcha koeffitsientlar yig'indisi 2n2^n ga teng:

(n0)+(n1)++(nn)=2n\binom{n}{0}+\binom{n}{1}+\dots+\binom{n}{n} = 2^n

Bu a=b=1a=b=1 qo'yilganda kelib chiqadi.

Eslatma. (nk)=(nnk)\binom{n}{k}=\binom{n}{n-k} simmetriya xossasidan foydalanib, hisobni yengillashtiring: masalan (2018)\binom{20}{18} ni sanashdan ko'ra (202)=190\binom{20}{2}=190 ni sanash osonroq.

§ Lug'at

Nyuton binomi — Newton's binomial
Binomial koeffitsient — binomial coefficient
Paskal uchburchagi — Pascal's triangle
Yoyilma — expansion
Umumiy had — general term
Daraja — power (exponent)

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash