Sonlar va bo'linuvchanlik

Natural sonlar va ular ustida amallar

3 daqiqa o'qish · 13 mashq

Ushbu darsda matematikaning eng birinchi tushunchasi — natural sonlar va ular ustidagi to‘rt amal haqida so‘z yuritamiz. Natural sonlar biz sanashni boshlaganimizda paydo bo‘lgan, shuning uchun ular butun matematikaning poydevori hisoblanadi.

§1. Natural sonlar tushunchasi

Gauss · Video darsNatural sonlar. Raqamlar00:16 – 05:28

Sanash uchun ishlatiladigan 1,2,3,4,…1, 2, 3, 4, \dots sonlari natural sonlar deyiladi. Ular hech qachon tugamaydi: har qanday natural songa 11 qo‘shsak, undan katta yangi natural son hosil bo‘ladi.

Ta’rif. Buyumlarni sanashda ishlatiladigan 1,2,3,…1, 2, 3, \dots sonlar natural sonlar deyiladi. Ularning to‘plami N\mathbb{N} harfi bilan belgilanadi.

Eslatma. Nol (00) buyumlarni sanashda ishlatilmaydi — u «hech narsa» degani. Shuning uchun maktab an’anasida 00 natural son hisoblanmaydi, biroq u natural sonlarga qo‘shilib butun manfiy bo‘lmagan sonlarni hosil qiladi.

Har bir natural son o‘nlik sanoq sistemasida 0,1,2,…,90, 1, 2, \dots, 9 raqamlari yordamida yoziladi. Masalan, 375375 sonida 33 — yuzlar, 77 — o‘nlar, 55 — birlar razryadida turadi:

375=3⋅100+7⋅10+5⋅1.375 = 3\cdot100 + 7\cdot10 + 5\cdot1.

§2. Qo‘shish va ayirish

Gauss · Video darsQo'shish, ayirish, ko'paytirish va bo'lish.06:06 – 13:33

Qo‘shish — bu ikki to‘plamni birlashtirish amali. Qo‘shiluvchilar o‘rnini almashtirsak, yig‘indi o‘zgarmaydi.

Qoida. Qo‘shishning o‘rin almashtirish xossasi: a+b=b+aa+b=b+a. Guruhlash xossasi: (a+b)+c=a+(b+c)(a+b)+c=a+(b+c).

Ayirish esa qo‘shishga teskari amaldir: a−b=ca-b=c degani c+b=ac+b=a demakdir. Ya’ni ayirishni tekshirish uchun natijaga ayriluvchini qo‘shib ko‘rish yetarli.

Misol.   528+274\;528 + 274 ni hisoblang va tekshiring.

Yechish. Razryadlab qo‘shamiz:

528+274=(500+200)+(20+70)+(8+4)=700+90+12=802.528 + 274 = (500+200)+(20+70)+(8+4) = 700+90+12 = 802.

Tekshiramiz: 802−274=528802 - 274 = 528. To‘g‘ri.

Javob. 802802.

§3. Ko‘paytirish va bo‘lish

Ko‘paytirish — bir xil qo‘shiluvchilarni qisqa yozish usuli: 4⋅3=4+4+4=124\cdot3 = 4+4+4 = 12. Bo‘lish esa ko‘paytirishga teskari amaldir.

Qoida. Ko‘paytirishning taqsimot xossasi: a⋅(b+c)=a⋅b+a⋅ca\cdot(b+c)=a\cdot b + a\cdot c. Bu xossa og‘zaki hisoblashni juda osonlashtiradi.

Savol. Nega 23⋅10123\cdot 101 ni ustun qilib yozmasdan ham tez hisoblash mumkin? Chunki 101=100+1101 = 100+1, demak taqsimot xossasidan foydalanamiz.

Misol.   23⋅101\;23\cdot 101 ni og‘zaki hisoblang.

Yechish.

23⋅101=23⋅(100+1)=23⋅100+23⋅1=2300+23=2323.23\cdot 101 = 23\cdot(100+1) = 23\cdot100 + 23\cdot1 = 2300+23 = 2323.

Javob. 23232323.

Gauss · Video darsAmallar bajarish tartibi.30:12 – 38:13

Amallar tartibiga e’tibor bering: avval qavs ichidagilar, so‘ng ko‘paytirish va bo‘lish, oxirida qo‘shish va ayirish bajariladi.

Misol.   18−3⋅2+(10−6)\;18 - 3\cdot 2 + (10-6) ni hisoblang.

Yechish.

18−3⋅2+(10−6)=18−6+4=12+4=16.18 - 3\cdot 2 + (10-6) = 18 - 6 + 4 = 12 + 4 = 16.

Javob. 1616.

Yana bir misolni ko‘raylik, unda ko‘paytirish va bo‘lish aralashgan.

Misol.   144:12⋅3\;144 : 12 \cdot 3 ni hisoblang.

Yechish. Bir xil bosqichdagi amallar chapdan o‘ngga bajariladi:

144:12⋅3=12⋅3=36.144 : 12 \cdot 3 = 12 \cdot 3 = 36.

Javob. 3636.

§ Lug‘at

Natural son — natural number

Qo‘shish — addition

Ayirish — subtraction

Ko‘paytirish — multiplication

Bo‘lish — division

Yig‘indi — sum

Ko‘paytma — product

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

13 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash