Sonlar va bo'linuvchanlik

Bo'linuvchanlik. Natural bo'luvchilar soni va yig'indisi

2 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda bo‘linuvchanlik tushunchasini chuqurlashtiramiz va sonni tub ko‘paytuvchilarga ajratish yordamida uning barcha bo‘luvchilari sonini hamda ularning yig‘indisini birma-bir yozmasdan hisoblashni o‘rganamiz.

§1. Bo‘linuvchanlik tushunchasi

Ta’rif. Agar aa soni bb ga qoldiqsiz bo‘linsa, ya’ni a=b⋅ka = b\cdot k bo‘ladigan natural kk mavjud bo‘lsa, aa soni bb ga bo‘linadi deymiz va b∣ab \mid a kabi yozamiz.

Masalan, 6∣246 \mid 24, chunki 24=6⋅424 = 6\cdot 4. Bunda bb — aa ning bo‘luvchisi, aa esa bb ning karralisi.

Eslatma. Bo‘linuvchanlikning muhim xossasi: agar c∣ac \mid a va c∣bc \mid b bo‘lsa, u holda c∣(a+b)c \mid (a+b) va c∣(a−b)c \mid (a-b). Ya’ni umumiy bo‘luvchi yig‘indi va ayirmani ham bo‘ladi.

§2. Natural bo‘luvchilar soni

Sonning nechta bo‘luvchisi borligini bilish uchun har birini sanab chiqish shart emas — tub ko‘paytuvchilarga ajratish yetarli.

Gauss · Video darsNatural bo'luvchilar soni. Ta'rif44:59 – 47:45

Qoida. Agar son n=p1a1⋅p2a2⋯pkakn = p_1^{a_1}\cdot p_2^{a_2}\cdots p_k^{a_k} shaklida tub ko'paytuvchilarga ajralsa, uning barcha natural bo‘luvchilari soni:

NBS(n)=(a1+1)(a2+1)⋯(ak+1).NBS(n) = (a_1+1)(a_2+1)\cdots(a_k+1).

Nega +1+1? Chunki har bir tub pip_i ni bo‘luvchida 00 dan aia_i gacha bo‘lgan darajalarda ishlatishimiz mumkin — jami ai+1a_i+1 ta variant.

Gauss · Video darsNatural bo'luvchilar soni. Qoida va misollar48:28 – 58:39

Misol.   36\;36 ning nechta natural bo‘luvchisi bor?

Yechish. Ajratamiz: 36=22⋅3236 = 2^2\cdot 3^2. Formuladan:

NBS(36)=(2+1)(2+1)=9.NBS(36) = (2+1)(2+1) = 9.

Tekshiramiz: 1,2,3,4,6,9,12,18,361,2,3,4,6,9,12,18,36 — haqiqatan 99 ta.

Javob. 99 ta bo‘luvchi.

Savol. Qanday sonlarning bo‘luvchilari soni toq bo‘ladi?

Javob. Faqat to‘la kvadratlarning, chunki NBS(n)NBS(n) toq bo‘lishi uchun barcha (ai+1)(a_i+1) toq, ya’ni barcha aia_i juft bo‘lishi kerak.

§3. Bo‘luvchilar yig‘indisi

Barcha bo‘luvchilarni qo‘shish uchun ham chiroyli formula bor.

Gauss · Video darsNatural bo'luvchilar yig'indisi00:54 – 11:26

Qoida. n=p1a1⋯pkakn = p_1^{a_1}\cdots p_k^{a_k} uchun barcha bo‘luvchilar yig‘indisi:

NBY(n)=(1+p1+⋯+p1a1)⋯(1+pk+⋯+pkak).NBY(n) = \left(1+p_1+\dots+p_1^{a_1}\right)\cdots\left(1+p_k+\dots+p_k^{a_k}\right).

Misol.   12\;12 ning bo‘luvchilari yig‘indisini toping.

Yechish. 12=22⋅312 = 2^2\cdot 3. Formuladan:

NBY(12)=(1+2+4)(1+3)=7⋅4=28.NBY(12) = (1+2+4)(1+3) = 7\cdot 4 = 28.

Tekshiramiz: 1+2+3+4+6+12=281+2+3+4+6+12 = 28. To‘g‘ri.

Javob. 2828.

Misol.   100\;100 ning bo‘luvchilari soni va yig‘indisini toping.

Yechish. 100=22⋅52100 = 2^2\cdot 5^2.

NBS(100)=(2+1)(2+1)=9.NBS(100) = (2+1)(2+1) = 9.
NBY(100)=(1+2+4)(1+5+25)=7⋅31=217.NBY(100) = (1+2+4)(1+5+25) = 7\cdot 31 = 217.

Javob. 99 ta bo‘luvchi, ularning yig‘indisi 217217.

§ Lug‘at

Bo‘linuvchanlik — divisibility

Bo‘luvchi — divisor

Karrali — multiple

Bo‘luvchilar soni — number of divisors

Bo‘luvchilar yig‘indisi — sum of divisors

To‘la kvadrat — perfect square

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash