Sonlar va bo'linuvchanlik

Bo'linish belgilari, tub va murakkab sonlar

5 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda katta sonni bo‘lmasdan turib, uning bo‘linishini «ko‘rish» imkonini beradigan bo‘linish belgilari, hamda sonlarni ikki katta oilaga — tub va murakkab sonlarga ajratish haqida so‘z yuritamiz.

§1. Bo‘linish belgilari

Ba’zan katta sonni 22 ga, 33 ga yoki 55 ga bo‘lish mumkinmi degan savolga bo‘lmasdan ham javob berish kerak bo‘ladi. Buning uchun bo‘linish belgilari yordam beradi.

Qoida.   2\;2 ga bo‘linish: son juft raqam (0,2,4,6,80,2,4,6,8) bilan tugasa.

Gauss · Video dars2 ga bo'linish belgisi01:34 – 03:31

Misol.   47163\;47163 soni 22 ga bo‘linadimi?

Yechish. Sonning oxirgi raqamiga qaraymiz:
47163 sonining oxirgi raqami 3. Demak u toq son va 2 ga bo'linmaydi.

Javob. Yo'q, bu son 2 ga bo'linmaydi.

Qoida.   3\;3 ga bo'linish belgisi: raqamlari yig‘indisi 33 ga bo‘linsa.

Gauss · Video dars3 ga bo'linish belgisi05:42 – 08:21

Misol.   4716\;4716 soni 33 ga va 99 ga bo‘linadimi?

Yechish. Raqamlari yig‘indisini topamiz: 4+7+1+6 = 18.
1818 soni 33 ga bo‘linadi.

Javob. 47164716 soni 33 ga bo‘linadi.

Qoida. 4 ga bo'linish: sonning oxirgi ikki raqamidan tashkil topgan son 00 bo'lsa, yoki 4 ga karrali bo'lsa.

Gauss · Video dars4 ga bo'linish belgisi10:04 – 12:47

Savol. 23784 soni 4 ga bo'linadimi?

Yechish. Sonning oxirgi 2 raqami 84.
Demak son 4 ga bo'linadi.

Javob. 23784 soni 4 ga qoldiqsiz bo'linadi.

Qoida. 5 ga bo'linish: sonning oxirgi raqami 0 yoki 5 bo'lsa.

Gauss · Video dars5 ga bo'linish belgisi12:58 – 15:52

Savol. 23478 soni 5 ga bo'linadimi?

Yechish. Sonning oxirgi raqami - 8.
Demak son 5 ga bo'linmaydi.

Javob. 23478 soni 5 ga qoldiqsiz bo'linmaydi.

Qoida. 6 ga bo'linish: 2 ga ham, 3 ga ham bo'linadigan son.

Gauss · Video dars6 ga bo'linish belgisi16:54 – 22:49

Savol. 2184032 soni 6 ga bo'linadimi?

Yechish. Sonning 2 ga bo'linishini tekshiramiz: oxirgi raqam 2, demak son 2 ga bo'linadi.
Endi sonning 3 ga bo'linishini tekshiramiz. Uning uchun sonning raqamlari yig'indisini hisoblaymiz: 2+1+8+4+0+3+2=20. Son 3 ga bo'linmaydi.
Demak son 6 ga bo'linmaydi.

Javob. 2184032 soni 6 ga qoldiqsiz bo'linmaydi.

Qoida. 8 ga bo'linish: oxirgi 3 ta raqami 000 bo'lgan yoki 8 ga karrali bo'lgan son.

Gauss · Video dars8 ga bo'linish belgisi23:50 – 26:38

Savol. 2184032 soni 8 ga bo'linadimi?

Yechish. Sonning oxirgi uchta raqami 032.
Demak son 8 ga bo'linadi.

Javob. 2184032 soni 8 ga qoldiqsiz bo'linadi.

Qoida. 9 ga bo'linish: raqamlari yig'indisi 9 ga bo'linsa.

Gauss · Video dars9 ga bo'linish belgisi26:49 – 28:45

Savol. 148176 soni 9 ga bo'linadimi?

Yechish. Sonning raqamlari yig'indisini hisoblaymiz: 1+4+8+1+7+6=27.
Demak son 9 ga bo'linadi.

Javob. 148176 soni 9 ga qoldiqsiz bo'linadi.

Qoida. 10 ga bo'linish: sonning oxirgi raqami 0 bo'lsa.

Gauss · Video dars10 ga bo'linish belgisi28:47 – 29:20

Savol. 129520 soni 10 ga bo'linadimi?

Yechish. Sonning oxirgi raqami 0.
Demak son 10 ga bo'linadi.

Javob. 129520 soni 10 ga qoldiqsiz bo'linadi.

Qoida. 11 ga bo'linish: sonning toq o'rindagi va juft o'rindagi raqamlari yig'indilarining ayirmasi 0 bo'lsa, yoki 11 ga bo'linsa.

Gauss · Video dars11 ga bo'linish belgisi29:47 – 33:07

Savol. 258203 soni 11 ga bo'linadimi?

Yechish. Sonning toq o'rindagi raqamlari yig'indisi: 3+2+5=10
Juft o'rindagi raqamlari yig'indisi: 0+8+2=10.
Ularning ayirmasi 10-10=0
Demak son 11 ga bo'linadi.

Javob. 258203 soni 11 ga qoldiqsiz bo'linadi.

§2. Tub va murakkab sonlar

Har bir natural son kamida ikki bo‘luvchiga ega: 11 ga va o‘ziga. Ana shu bo‘luvchilar soniga qarab sonlarni ajratamiz.

Ta’rif. 11 dan katta va faqat ikkita bo‘luvchisi (11 va o‘zi) bo‘lgan son tub son deyiladi. Masalan, 2,3,5,7,11,132, 3, 5, 7, 11, 13.

Ta’rif. Ikkitadan ortiq bo‘luvchisi bo‘lgan son murakkab son deyiladi. Masalan, 44 ning bo‘luvchilari 1,2,41, 2, 4 — demak 44 murakkab son.

Eslatma. 11 soni na tub, na murakkab hisoblanadi, chunki uning atigi bitta bo‘luvchisi bor. 22 esa yagona juft tub sondir.

Misol.   17\;17 tub sonmi?

Yechish. 1717 ni 22 va 33 ga bo‘lib ko‘ramiz — bo‘linmaydi. 17≈4,1\sqrt{17}\approx 4{,}1 bo‘lgani uchun faqat 44 dan kichik tublarni tekshirish yetarli. 1717 ularning hech biriga bo‘linmaydi.

Javob. 1717 — tub son.

Misol.   51\;51 tub sonmi, murakkabmi?

Yechish. Raqamlar yig‘indisi 5+1=65+1=6 — 33 ga bo‘linadi. Demak:

51=3⋅17.51 = 3\cdot 17.

Uchta va undan ortiq bo‘luvchisi bor.

Javob. 5151 — murakkab son.

§3. Tub sonlarni topish — Eratosfen g‘alviri

Ma’lum bir chegaragacha barcha tub sonlarni topish uchun qadimgi olim Eratosfen usulini taklif qilgan: sonlarni yozib chiqib, tublarning karralilarini o‘chirib boramiz.

Misol.   1\;1 dan 2020 gacha tub sonlarni yozing.

Yechish. 22 dan boshlaymiz, uning karralilarini (4,6,8,…4,6,8,\dots) o‘chiramiz; so‘ng 33 ning karralilarini o‘chiramiz va hokazo. Qolganlari:

2,  3,  5,  7,  11,  13,  17,  19.2,\;3,\;5,\;7,\;11,\;13,\;17,\;19.

Javob. 2020 gacha 88 ta tub son bor.

§ Lug‘at

Bo‘linish belgisi — divisibility rule

Tub son — prime number

Murakkab son — composite number

Bo‘luvchi — divisor

Karrali — multiple

Raqamlar yig‘indisi — digit sum

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash