Sonlar va bo'linuvchanlik
Bo'linish belgilari, tub va murakkab sonlar
5 daqiqa o'qish · 10 mashq
Ushbu darsda katta sonni bo‘lmasdan turib, uning bo‘linishini «ko‘rish» imkonini beradigan bo‘linish belgilari, hamda sonlarni ikki katta oilaga — tub va murakkab sonlarga ajratish haqida so‘z yuritamiz.
§1. Bo‘linish belgilari
Ba’zan katta sonni ga, ga yoki ga bo‘lish mumkinmi degan savolga bo‘lmasdan ham javob berish kerak bo‘ladi. Buning uchun bo‘linish belgilari yordam beradi.
Qoida. ga bo‘linish: son juft raqam () bilan tugasa.
Misol. soni ga bo‘linadimi?
Yechish. Sonning oxirgi raqamiga qaraymiz:
47163 sonining oxirgi raqami 3. Demak u toq son va 2 ga bo'linmaydi.
Javob. Yo'q, bu son 2 ga bo'linmaydi.
Qoida. ga bo'linish belgisi: raqamlari yig‘indisi ga bo‘linsa.
Misol. soni ga va ga bo‘linadimi?
Yechish. Raqamlari yig‘indisini topamiz: 4+7+1+6 = 18.
soni ga bo‘linadi.
Javob. soni ga bo‘linadi.
Qoida. 4 ga bo'linish: sonning oxirgi ikki raqamidan tashkil topgan son 00 bo'lsa, yoki 4 ga karrali bo'lsa.
Savol. 23784 soni 4 ga bo'linadimi?
Yechish. Sonning oxirgi 2 raqami 84.
Demak son 4 ga bo'linadi.
Javob. 23784 soni 4 ga qoldiqsiz bo'linadi.
Qoida. 5 ga bo'linish: sonning oxirgi raqami 0 yoki 5 bo'lsa.
Savol. 23478 soni 5 ga bo'linadimi?
Yechish. Sonning oxirgi raqami - 8.
Demak son 5 ga bo'linmaydi.
Javob. 23478 soni 5 ga qoldiqsiz bo'linmaydi.
Qoida. 6 ga bo'linish: 2 ga ham, 3 ga ham bo'linadigan son.
Savol. 2184032 soni 6 ga bo'linadimi?
Yechish. Sonning 2 ga bo'linishini tekshiramiz: oxirgi raqam 2, demak son 2 ga bo'linadi.
Endi sonning 3 ga bo'linishini tekshiramiz. Uning uchun sonning raqamlari yig'indisini hisoblaymiz: 2+1+8+4+0+3+2=20. Son 3 ga bo'linmaydi.
Demak son 6 ga bo'linmaydi.
Javob. 2184032 soni 6 ga qoldiqsiz bo'linmaydi.
Qoida. 8 ga bo'linish: oxirgi 3 ta raqami 000 bo'lgan yoki 8 ga karrali bo'lgan son.
Savol. 2184032 soni 8 ga bo'linadimi?
Yechish. Sonning oxirgi uchta raqami 032.
Demak son 8 ga bo'linadi.
Javob. 2184032 soni 8 ga qoldiqsiz bo'linadi.
Qoida. 9 ga bo'linish: raqamlari yig'indisi 9 ga bo'linsa.
Savol. 148176 soni 9 ga bo'linadimi?
Yechish. Sonning raqamlari yig'indisini hisoblaymiz: 1+4+8+1+7+6=27.
Demak son 9 ga bo'linadi.
Javob. 148176 soni 9 ga qoldiqsiz bo'linadi.
Qoida. 10 ga bo'linish: sonning oxirgi raqami 0 bo'lsa.
Savol. 129520 soni 10 ga bo'linadimi?
Yechish. Sonning oxirgi raqami 0.
Demak son 10 ga bo'linadi.
Javob. 129520 soni 10 ga qoldiqsiz bo'linadi.
Qoida. 11 ga bo'linish: sonning toq o'rindagi va juft o'rindagi raqamlari yig'indilarining ayirmasi 0 bo'lsa, yoki 11 ga bo'linsa.
Savol. 258203 soni 11 ga bo'linadimi?
Yechish. Sonning toq o'rindagi raqamlari yig'indisi: 3+2+5=10
Juft o'rindagi raqamlari yig'indisi: 0+8+2=10.
Ularning ayirmasi 10-10=0
Demak son 11 ga bo'linadi.
Javob. 258203 soni 11 ga qoldiqsiz bo'linadi.
§2. Tub va murakkab sonlar
Har bir natural son kamida ikki bo‘luvchiga ega: ga va o‘ziga. Ana shu bo‘luvchilar soniga qarab sonlarni ajratamiz.
Ta’rif. dan katta va faqat ikkita bo‘luvchisi ( va o‘zi) bo‘lgan son tub son deyiladi. Masalan, .
Ta’rif. Ikkitadan ortiq bo‘luvchisi bo‘lgan son murakkab son deyiladi. Masalan, ning bo‘luvchilari — demak murakkab son.
Eslatma. soni na tub, na murakkab hisoblanadi, chunki uning atigi bitta bo‘luvchisi bor. esa yagona juft tub sondir.
Misol. tub sonmi?
Yechish. ni va ga bo‘lib ko‘ramiz — bo‘linmaydi. bo‘lgani uchun faqat dan kichik tublarni tekshirish yetarli. ularning hech biriga bo‘linmaydi.
Javob. — tub son.
Misol. tub sonmi, murakkabmi?
Yechish. Raqamlar yig‘indisi — ga bo‘linadi. Demak:
Uchta va undan ortiq bo‘luvchisi bor.
Javob. — murakkab son.
§3. Tub sonlarni topish — Eratosfen g‘alviri
Ma’lum bir chegaragacha barcha tub sonlarni topish uchun qadimgi olim Eratosfen usulini taklif qilgan: sonlarni yozib chiqib, tublarning karralilarini o‘chirib boramiz.
Misol. dan gacha tub sonlarni yozing.
Yechish. dan boshlaymiz, uning karralilarini () o‘chiramiz; so‘ng ning karralilarini o‘chiramiz va hokazo. Qolganlari:
Javob. gacha ta tub son bor.
§ Lug‘at
Bo‘linish belgisi — divisibility rule
Tub son — prime number
Murakkab son — composite number
Bo‘luvchi — divisor
Karrali — multiple
Raqamlar yig‘indisi — digit sum
Bu mavzuni mashq qilib ko'ring
10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.
Mashqni boshlash