Funksiyalar

Logarifmik funksiya va uning xossalari

3 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda ko'rsatkichli funksiyaga teskari bo'lgan logarifmik funksiya va uning xossalari haqida so'z yuritamiz. Logarifm — "qaysi darajaga ko'tarish kerak?" degan savolga javob beradigan amal.

§1. Boshlang'ich tushunchalar

Ta'rif. y=log⁡axy = \log_a x ko'rinishdagi funksiya logarifmik funksiya deyiladi, bu yerda a>0, a≠1a > 0,\ a \ne 1 — asos, x>0x > 0 — argument.

log⁡ax\log_a x — bu aa ni qaysi darajaga ko'tarsak xx chiqishini bildiradigan son. Ya'ni logarifm ko'rsatkichli y=axy = a^x funksiyaga teskari.

Qoida. Asosiy ayniyat: log⁡ax=y  ⟺  ay=x\log_a x = y \iff a^y = x. Xususan log⁡a1=0\log_a 1 = 0 va log⁡aa=1\log_a a = 1.

Savol. Nega xx har doim musbat? Chunki aya^y (musbat asosning istalgan darajasi) hech qachon nol yoki manfiy bo'lmaydi — demak logarifm faqat musbat sonlar uchun mavjud.

§2. Grafik va xossalari

(1; 0) y = log₂ x x y

Asos a>1a > 1 bo'lgan logarifmik funksiyaning xossalari:

Qoida. D(y)=(0;+∞)D(y) = (0; +\infty), E(y)=RE(y) = \mathbb{R}. Grafik (1;0)(1; 0) nuqtadan o'tadi. Agar a>1a > 1 bo'lsa funksiya o'suvchi, agar 0<a<10 < a < 1 bo'lsa kamayuvchi. OyOy o'qi — vertikal asimptota.

Logarifmning amaliy xossalari (bu yerda x,y>0x, y > 0):

log⁡a(xy)=log⁡ax+log⁡ay,log⁡axy=log⁡ax−log⁡ay,\log_a(xy) = \log_a x + \log_a y, \qquad \log_a \frac{x}{y} = \log_a x - \log_a y,
log⁡axp=plog⁡ax,log⁡ax=log⁡cxlog⁡ca.\log_a x^p = p\log_a x, \qquad \log_a x = \frac{\log_c x}{\log_c a}.

§3. Misollar

Misol. log⁡232\log_2 32 ni hisoblang.
Yechish. 22 ni qaysi darajaga ko'tarsak 3232 chiqadi? 32=2532 = 2^5, demak:

log⁡232=log⁡225=5.\log_2 32 = \log_2 2^5 = 5.

Javob. 55.

Misol. log⁡345−log⁡35\log_3 45 - \log_3 5 ni hisoblang.
Yechish. Ayirmani bir logarifmga birlashtiramiz:

log⁡345−log⁡35=log⁡3455=log⁡39=2.\log_3 45 - \log_3 5 = \log_3 \frac{45}{5} = \log_3 9 = 2.

Javob. 22.

Misol. y=log⁡5(x−2)y = \log_5(x - 2) funksiyaning aniqlanish sohasini toping.
Yechish. Logarifm ostidagi ifoda musbat bo'lishi shart:

x−2>0  ⟹  x>2.x - 2 > 0 \implies x > 2.

Javob. D(y)=(2;+∞)D(y) = (2; +\infty).

Misol. log⁡2100\log_2 100 ni lg⁡\lg (o'nli logarifm) orqali ifodalang.
Yechish. Asosga o'tish formulasidan foydalanamiz:

log⁡2100=lg⁡100lg⁡2=2lg⁡2.\log_2 100 = \frac{\lg 100}{\lg 2} = \frac{2}{\lg 2}.

Javob. 2lg⁡2\dfrac{2}{\lg 2}.

Eslatma. log⁡axp=plog⁡ax\log_a x^p = p\log_a x xossasini qo'llashda daraja butun logarifmga tegishli ekaniga e'tibor bering: log⁡ax2\log_a x^2 va (log⁡ax)2(\log_a x)^2 butunlay boshqa narsa. Amaliy hisoblarda asos 1010 bo'lsa lg⁡x\lg x, asos ee bo'lsa ln⁡x\ln x deb qisqartiriladi.

§ Lug'at

logarifmik funksiya — logarithmic function
asos — base
o'nli logarifm — common logarithm
natural logarifm — natural logarithm
asimptota — asymptote
teskari funksiya — inverse function
qiymatlar sohasi — range

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash