Funksiyalar

Teskari trigonometrik funksiyalar

3 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda trigonometrik funksiyalarga teskari bo'lgan teskari trigonometrik funksiyalar — arksinus, arkkosinus, arktangens haqida so'z yuritamiz. Ular "sinusi shu songa teng bo'lgan burchak qaysi?" degan savolga javob beradi.

§1. Nega teskari funksiya kerak?

sin⁡x=12\sin x = \dfrac{1}{2} tenglamaning cheksiz ko'p yechimi bor, chunki sinus davriy. Bittagina, aniq javob olish uchun burchakni ma'lum bir oraliqqa cheklaymiz.

Ta'rif. arcsin⁡a\arcsin a — sinusi aa ga teng bo'lgan, [−π2; π2]\left[-\dfrac{\pi}{2};\ \dfrac{\pi}{2}\right] oraliqdagi yagona burchak. Bu yerda −1≤a≤1-1 \le a \le 1.

Ta'rif. arccos⁡a\arccos a — kosinusi aa ga teng bo'lgan, [0; π][0;\ \pi] oraliqdagi yagona burchak; arctg⁡a\operatorname{arctg} a — tangensi aa ga teng bo'lgan, (−π2; π2)\left(-\dfrac{\pi}{2};\ \dfrac{\pi}{2}\right) oraliqdagi yagona burchak.

Savol. Nega arcsin⁡\arcsin uchun aynan [−π2;π2]\left[-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right] tanlandi? Chunki shu oraliqda sinus qat'iy o'suvchi — har bir qiymatga bitta burchak mos keladi, ya'ni teskari funksiya bir qiymatli bo'ladi.

§2. Xossalari

π/2 −π/2 −1 1 y = arcsin x x

Qoida. y=arcsin⁡xy = \arcsin x: D=[−1;1]D = [-1; 1], E=[−π2;π2]E = \left[-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right], toq funksiya, o'suvchi. y=arccos⁡xy = \arccos x: D=[−1;1]D = [-1; 1], E=[0;π]E = [0; \pi], kamayuvchi. y=arctg⁡xy = \operatorname{arctg} x: D=RD = \mathbb{R}, E=(−π2;π2)E = \left(-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right).

Qoida. Foydali ayniyatlar: arcsin⁡(−a)=−arcsin⁡a\arcsin(-a) = -\arcsin a, arccos⁡(−a)=π−arccos⁡a\arccos(-a) = \pi - \arccos a, hamda

arcsin⁡a+arccos⁡a=π2.\arcsin a + \arccos a = \frac{\pi}{2}.

§3. Misollar

Misol. arcsin⁡12\arcsin\dfrac{1}{2} ni toping.
Yechish. [−π2;π2]\left[-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right] oralig'ida sinusi 12\dfrac{1}{2} ga teng burchakni izlaymiz:

sin⁡π6=12  ⟹  arcsin⁡12=π6.\sin\frac{\pi}{6} = \frac{1}{2} \implies \arcsin\frac{1}{2} = \frac{\pi}{6}.

Javob. π6\dfrac{\pi}{6}.

Misol. arccos⁡(−12)\arccos\left(-\dfrac{1}{2}\right) ni toping.
Yechish. Ayniyatdan foydalanamiz:

arccos⁡(−12)=π−arccos⁡12=π−π3=2π3.\arccos\left(-\frac{1}{2}\right) = \pi - \arccos\frac{1}{2} = \pi - \frac{\pi}{3} = \frac{2\pi}{3}.

Javob. 2π3\dfrac{2\pi}{3}.

Misol. cos⁡(arcsin⁡35)\cos\left(\arcsin\dfrac{3}{5}\right) ni hisoblang.
Yechish. arcsin⁡35=α\arcsin\dfrac{3}{5} = \alpha desak, sin⁡α=35\sin\alpha = \dfrac{3}{5} va α\alpha birinchi chorakda. U holda:

cos⁡α=1−sin⁡2α=1−925=1625=45.\cos\alpha = \sqrt{1 - \sin^2\alpha} = \sqrt{1 - \frac{9}{25}} = \sqrt{\frac{16}{25}} = \frac{4}{5}.

Javob. 45\dfrac{4}{5}.

Misol. arctg⁡1\operatorname{arctg} 1 ni toping.
Yechish. (−π2;π2)\left(-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right) da tangensi 11 ga teng burchak:

tg⁡π4=1  ⟹  arctg⁡1=π4.\operatorname{tg}\frac{\pi}{4} = 1 \implies \operatorname{arctg} 1 = \frac{\pi}{4}.

Javob. π4\dfrac{\pi}{4}.

Eslatma. Teskari trigonometrik funksiyaning javobi doim o'z qiymatlar sohasida yotishi kerak: arccos⁡\arccos hech qachon manfiy bo'lmaydi (chunki E=[0;π]E=[0;\pi]), arcsin⁡\arcsin esa π2\dfrac{\pi}{2} dan oshmaydi. Manfiy argumentda arccos⁡(−a)=π−arccos⁡a\arccos(-a) = \pi - \arccos a formulasini ishlating — −arccos⁡a-\arccos a deb yozish xato.

§ Lug'at

teskari trigonometrik funksiya — inverse trigonometric function
arksinus — arcsine
arkkosinus — arccosine
arktangens — arctangent
qiymatlar sohasi — range
bir qiymatli — single-valued
qat'iy monoton — strictly monotonic

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash