Funksiyalar

Trigonometrik funksiyalar va ularning xossalari

3 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda burchak va davriy jarayonlarni tavsiflovchi trigonometrik funksiyalar — sinus, kosinus, tangens va kotangens hamda ularning xossalari haqida so'z yuritamiz. Ular to'lqin, tebranish va aylanma harakat bor joyda uchraydi.

§1. Birlik aylana va ta'riflar

Trigonometrik funksiyalarni birlik aylana (radiusi 11, markazi koordinata boshida bo'lgan aylana) yordamida aniqlash qulay.

α P(cos α; sin α) cos α sin α

Ta'rif. Birlik aylanada α\alpha burchakka mos PP nuqtaning abssissasi cos⁡α\cos\alpha, ordinatasi sin⁡α\sin\alpha deyiladi. Bundan tg⁡α=sin⁡αcos⁡α\operatorname{tg}\alpha = \dfrac{\sin\alpha}{\cos\alpha} va ctg⁡α=cos⁡αsin⁡α\operatorname{ctg}\alpha = \dfrac{\cos\alpha}{\sin\alpha}.

Qoida. Asosiy trigonometrik ayniyat barcha α\alpha uchun o'rinli:

sin⁡2α+cos⁡2α=1.\sin^2\alpha + \cos^2\alpha = 1.

§2. Davriylik va asosiy xossalar

Ta'rif. Agar biror T≠0T \ne 0 son uchun barcha xx da f(x+T)=f(x)f(x+T) = f(x) bajarilsa, funksiya davriy, TT esa uning davri deyiladi.

Qoida. sin⁡x\sin x va cos⁡x\cos x ning asosiy davri 2π2\pi, qiymatlar sohasi [−1;1][-1; 1]. tg⁡x\operatorname{tg} x va ctg⁡x\operatorname{ctg} x ning davri π\pi, qiymatlar sohasi R\mathbb{R}. sin⁡x\sin x, tg⁡x\operatorname{tg} x, ctg⁡x\operatorname{ctg} x — toq, cos⁡x\cos x — juft funksiya.

Savol. Nega sin⁡x\sin x hech qachon 11 dan katta bo'lmaydi? Chunki u birlik aylanadagi nuqtaning ordinatasi — aylana esa [−1;1][-1; 1] chiziqlari orasida yotadi.

§3. Misollar

Misol. cos⁡α=35\cos\alpha = \dfrac{3}{5} va α\alpha birinchi chorakda bo'lsa, sin⁡α\sin\alpha ni toping.
Yechish. Asosiy ayniyatdan:

sin⁡2α=1−cos⁡2α=1−925=1625.\sin^2\alpha = 1 - \cos^2\alpha = 1 - \frac{9}{25} = \frac{16}{25}.

Birinchi chorakda sin⁡α>0\sin\alpha > 0, shuning uchun sin⁡α=45\sin\alpha = \dfrac{4}{5}.

Javob. sin⁡α=45\sin\alpha = \dfrac{4}{5}.

Misol. sin⁡7π6\sin\dfrac{7\pi}{6} ni hisoblang.
Yechish. 7π6=π+π6\dfrac{7\pi}{6} = \pi + \dfrac{\pi}{6}, bu uchinchi chorakda, sinus manfiy:

sin⁡(π+π6)=−sin⁡π6=−12.\sin\left(\pi + \frac{\pi}{6}\right) = -\sin\frac{\pi}{6} = -\frac{1}{2}.

Javob. −12-\dfrac{1}{2}.

Misol. tg⁡α=2\operatorname{tg}\alpha = 2 bo'lsa, sin⁡α+cos⁡αsin⁡α−cos⁡α\dfrac{\sin\alpha + \cos\alpha}{\sin\alpha - \cos\alpha} ni toping.
Yechish. Surat va maxrajni cos⁡α\cos\alpha ga bo'lamiz:

tg⁡α+1tg⁡α−1=2+12−1=31=3.\frac{\operatorname{tg}\alpha + 1}{\operatorname{tg}\alpha - 1} = \frac{2 + 1}{2 - 1} = \frac{3}{1} = 3.

Javob. 33.

Eslatma. Chorak bo'yicha ishorani aniqlashda "hamma, sin, tg, cos musbat" tartibini eslang: I chorakda hammasi musbat, II da faqat sin⁡\sin, III da tg⁡\operatorname{tg} va ctg⁡\operatorname{ctg}, IV da cos⁡\cos. Keltirish formulalarida π±α\pi \pm \alpha, 2π±α2\pi \pm \alpha da funksiya nomi o'zgarmaydi, π2±α\dfrac{\pi}{2} \pm \alpha da esa sin⁡↔cos⁡\sin \leftrightarrow \cos almashadi.

§ Lug'at

birlik aylana — unit circle
sinus — sine
kosinus — cosine
tangens — tangent
davriy funksiya — periodic function
davr — period
trigonometrik ayniyat — trigonometric identity

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash