Trigonometriya

Asosiy trigonometrik ayniyatlar

2 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda trigonometriyaning tayanch tenglamalari — asosiy ayniyatlar haqida so‘z yuritamiz. Ayniyat deganda o‘zgaruvchining barcha qiymatlarida to‘g‘ri bo‘lib qoladigan tenglik tushuniladi. Bu formulalar bitta trigonometrik funksiya orqali qolganlarini topish imkonini beradi.

§1. Pifagor ayniyati

Eng muhim ayniyat birlik aylanadan bevosita kelib chiqadi. Aylanadagi P(cos⁡α;sin⁡α)P(\cos\alpha;\sin\alpha) nuqta uchun x2+y2=1x^2+y^2=1 bo‘lgani sababli:

Qoida. $$ \sin^2\alpha+\cos^2\alpha=1. $$

P cosα sinα 1

Savol. Nima uchun bu "Pifagor" ayniyati? Chunki birlik aylanadagi radius — gipotenuzasi 11, katetlari sin⁡α\sin\alpha va cos⁡α\cos\alpha bo‘lgan to‘g‘ri burchakli uchburchakning aynan Pifagor teoremasi.

Misol. sin⁡α=35\sin\alpha=\frac{3}{5} va α\alpha o‘tkir burchak. cos⁡α\cos\alpha ni toping.
Yechish. Pifagor ayniyatidan cos⁡2α=1−sin⁡2α\cos^2\alpha=1-\sin^2\alpha:

cos⁡2α=1−(35)2=1−925=1625.\cos^2\alpha=1-\left(\frac{3}{5}\right)^2=1-\frac{9}{25}=\frac{16}{25}.

O‘tkir burchakda kosinus musbat, shuning uchun:

cos⁡α=1625=45.\cos\alpha=\sqrt{\frac{16}{25}}=\frac{4}{5}.

Javob. 45\dfrac{4}{5}.

§2. Tangens va kotangens bilan bog‘liq ayniyatlar

Tangens va kotangens sinus hamda kosinus orqali ta’riflanadi.

Ta’rif. $$ \tan\alpha=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}\ (\cos\alpha\ne0),\qquad \cot\alpha=\frac{\cos\alpha}{\sin\alpha}\ (\sin\alpha\ne0). $$

Bulardan darrov ikkita foydali natija chiqadi:

Qoida. $$ \tan\alpha\cdot\cot\alpha=1,\qquad 1+\tan^2\alpha=\frac{1}{\cos^2\alpha},\qquad 1+\cot^2\alpha=\frac{1}{\sin^2\alpha}. $$

1+tan⁡2α=1cos⁡2α1+\tan^2\alpha=\frac{1}{\cos^2\alpha} formulasi Pifagor ayniyatini cos⁡2α\cos^2\alpha ga bo‘lishdan kelib chiqadi:

sin⁡2αcos⁡2α+cos⁡2αcos⁡2α=1cos⁡2α.\frac{\sin^2\alpha}{\cos^2\alpha}+\frac{\cos^2\alpha}{\cos^2\alpha}=\frac{1}{\cos^2\alpha}.

Misol. tan⁡α=2\tan\alpha=2 bo‘lsa, 1cos⁡2α\frac{1}{\cos^2\alpha} ni toping.
Yechish. To‘g‘ridan-to‘g‘ri formulaga qo‘yamiz:

1cos⁡2α=1+tan⁡2α=1+22=1+4=5.\frac{1}{\cos^2\alpha}=1+\tan^2\alpha=1+2^2=1+4=5.

Javob. 55.

§3. Ayniyatlarni isbotlashda qo‘llash

Ayniyatlar ifodalarni soddalashtirishda ham juda foydali.

Misol. sin⁡4α−cos⁡4α\sin^4\alpha-\cos^4\alpha ifodani soddalashtiring.
Yechish. Kvadratlar ayirmasi sifatida yoyamiz, so‘ng Pifagor ayniyatini qo‘llaymiz:

sin⁡4α−cos⁡4α=(sin⁡2α−cos⁡2α)(sin⁡2α+cos⁡2α).\sin^4\alpha-\cos^4\alpha=(\sin^2\alpha-\cos^2\alpha)(\sin^2\alpha+\cos^2\alpha).

Ikkinchi qavs 11 ga teng, demak:

=(sin⁡2α−cos⁡2α)⋅1=sin⁡2α−cos⁡2α.=(\sin^2\alpha-\cos^2\alpha)\cdot1=\sin^2\alpha-\cos^2\alpha.

Javob. sin⁡2α−cos⁡2α\sin^2\alpha-\cos^2\alpha.

Eslatma. Ildizdan chiqarganda ishorani unutmang. cos⁡α=±1−sin⁡2α\cos\alpha=\pm\sqrt{1-\sin^2\alpha} da qaysi belgini olishni burchak qaysi chorakda ekaniga qarab tanlaymiz.

Misol. cos⁡α=−513\cos\alpha=-\frac{5}{13} va α\alpha II chorakda. sin⁡α\sin\alpha va tan⁡α\tan\alpha ni toping.
Yechish. sin⁡2α=1−cos⁡2α=1−25169=144169\sin^2\alpha=1-\cos^2\alpha=1-\frac{25}{169}=\frac{144}{169}. II chorakda sinus musbat:

sin⁡α=1213,tan⁡α=sin⁡αcos⁡α=12/13−5/13=−125.\sin\alpha=\frac{12}{13},\qquad \tan\alpha=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}=\frac{12/13}{-5/13}=-\frac{12}{5}.

Javob. sin⁡α=1213\sin\alpha=\dfrac{12}{13}, tan⁡α=−125\tan\alpha=-\dfrac{12}{5}.

§ Lug‘at

ayniyat — identity
tangens — tangent
kotangens — cotangent
soddalashtirish — simplification
isbotlash — proof
ifoda — expression

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash