Trigonometriya

Qo'shish formulalari

2 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda ikki burchak yig‘indisi va ayirmasining trigonometrik funksiyalarini hisoblash imkonini beradigan qo‘shish formulalari haqida so‘z yuritamiz. Bu formulalar butun trigonometriyaning "poydevori" — undan keyingi barcha formulalar shulardan kelib chiqadi.

§1. Sinus va kosinus uchun qo‘shish formulalari

Ta’rif. Ikki burchak yig‘indisi yoki ayirmasining (α±β\alpha\pm\beta) trigonometrik funksiyasini shu burchaklarning alohida funksiyalari orqali ifodalovchi tengliklar qo‘shish formulalari deyiladi.

α β

Qoida. Kosinus uchun:

cos(α+β)=cosαcosβsinαsinβ,\cos(\alpha+\beta)=\cos\alpha\cos\beta-\sin\alpha\sin\beta,
cos(αβ)=cosαcosβ+sinαsinβ.\cos(\alpha-\beta)=\cos\alpha\cos\beta+\sin\alpha\sin\beta.

Qoida. Sinus uchun:

sin(α+β)=sinαcosβ+cosαsinβ,\sin(\alpha+\beta)=\sin\alpha\cos\beta+\cos\alpha\sin\beta,
sin(αβ)=sinαcosβcosαsinβ.\sin(\alpha-\beta)=\sin\alpha\cos\beta-\cos\alpha\sin\beta.

Eslatma. Ishoraga diqqat: kosinusda ishora "teskari" bo‘ladi (yig‘indida minus, ayirmada plyus), sinusda esa "bir xil" (yig‘indida plyus, ayirmada minus). Bu chalkashmaslikning kaliti.

Savol. Nega bu formulalar kerak? Chunki cos75\cos75^\circ jadvalda yo‘q, lekin 75=45+3075^\circ=45^\circ+30^\circ — va endi uni ma’lum qiymatlar orqali aniq hisoblay olamiz.

Misol. cos75\cos75^\circ ning aniq qiymatini toping.
Yechish. 75=45+3075^\circ=45^\circ+30^\circ deb yozamiz va kosinus yig‘indi formulasini qo‘llaymiz:

cos75=cos45cos30sin45sin30.\cos75^\circ=\cos45^\circ\cos30^\circ-\sin45^\circ\sin30^\circ.

Jadval qiymatlarini qo‘yamiz:

=22322212=6424=624.=\frac{\sqrt2}{2}\cdot\frac{\sqrt3}{2}-\frac{\sqrt2}{2}\cdot\frac{1}{2}=\frac{\sqrt6}{4}-\frac{\sqrt2}{4}=\frac{\sqrt6-\sqrt2}{4}.

Javob. 624\dfrac{\sqrt6-\sqrt2}{4}.

Misol. sin(α+β)\sin(\alpha+\beta) ni hisoblang: sinα=35\sin\alpha=\frac{3}{5} (α\alpha — I chorak), cosβ=513\cos\beta=\frac{5}{13} (β\beta — I chorak).
Yechish. Avval yetishmagan qiymatlarni topamiz: cosα=45\cos\alpha=\frac{4}{5}, sinβ=1213\sin\beta=\frac{12}{13}. Endi formulaga qo‘yamiz:

sin(α+β)=35513+451213=1565+4865=6365.\sin(\alpha+\beta)=\frac{3}{5}\cdot\frac{5}{13}+\frac{4}{5}\cdot\frac{12}{13}=\frac{15}{65}+\frac{48}{65}=\frac{63}{65}.

Javob. 6365\dfrac{63}{65}.

§2. Tangens uchun qo‘shish formulalari

Qoida. $$ \tan(\alpha+\beta)=\frac{\tan\alpha+\tan\beta}{1-\tan\alpha\tan\beta},\qquad \tan(\alpha-\beta)=\frac{\tan\alpha-\tan\beta}{1+\tan\alpha\tan\beta}. $$

Misol. tan75\tan75^\circ ni toping.
Yechish. 75=45+3075^\circ=45^\circ+30^\circ, tan45=1\tan45^\circ=1, tan30=13\tan30^\circ=\frac{1}{\sqrt3}:

tan75=1+131113=3+131.\tan75^\circ=\frac{1+\frac{1}{\sqrt3}}{1-1\cdot\frac{1}{\sqrt3}}=\frac{\sqrt3+1}{\sqrt3-1}.

Maxrajni ratsionallashtiramiz (surat va maxrajni 3+1\sqrt3+1 ga ko‘paytiramiz):

=(3+1)2(3)212=3+23+12=4+232=2+3.=\frac{(\sqrt3+1)^2}{(\sqrt3)^2-1^2}=\frac{3+2\sqrt3+1}{2}=\frac{4+2\sqrt3}{2}=2+\sqrt3.

Javob. 2+32+\sqrt3.

§3. Formulalarni ifoda soddalashtirishda qo‘llash

Qo‘shish formulalarini ko‘pincha teskari yo‘nalishda — yig‘indini bitta funksiyaga yig‘ish uchun ishlatamiz.

Misol. sin40cos20+cos40sin20\sin40^\circ\cos20^\circ+\cos40^\circ\sin20^\circ ni hisoblang.
Yechish. Bu aynan sin(α+β)\sin(\alpha+\beta) formulasining o‘ng tomoni, α=40\alpha=40^\circ, β=20\beta=20^\circ:

sin40cos20+cos40sin20=sin(40+20)=sin60=32.\sin40^\circ\cos20^\circ+\cos40^\circ\sin20^\circ=\sin(40^\circ+20^\circ)=\sin60^\circ=\frac{\sqrt3}{2}.

Javob. 32\dfrac{\sqrt3}{2}.

Misol. cos(α+β)+cos(αβ)\cos(\alpha+\beta)+\cos(\alpha-\beta) ni soddalashtiring.
Yechish. Ikkala formulani yozib qo‘shamiz:

(cosαcosβsinαsinβ)+(cosαcosβ+sinαsinβ)=2cosαcosβ.(\cos\alpha\cos\beta-\sin\alpha\sin\beta)+(\cos\alpha\cos\beta+\sin\alpha\sin\beta)=2\cos\alpha\cos\beta.

Javob. 2cosαcosβ2\cos\alpha\cos\beta.

§ Lug‘at

qo‘shish formulalari — addition formulas
yig‘indi — sum
ayirma — difference
ratsionallashtirish — rationalization
poydevor — foundation
teskari yo‘nalish — reverse direction

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash