Trigonometriya

Qo'shish formulalari

2 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda ikki burchak yig‘indisi va ayirmasining trigonometrik funksiyalarini hisoblash imkonini beradigan qo‘shish formulalari haqida so‘z yuritamiz. Bu formulalar butun trigonometriyaning "poydevori" — undan keyingi barcha formulalar shulardan kelib chiqadi.

§1. Sinus va kosinus uchun qo‘shish formulalari

Ta’rif. Ikki burchak yig‘indisi yoki ayirmasining (α±β\alpha\pm\beta) trigonometrik funksiyasini shu burchaklarning alohida funksiyalari orqali ifodalovchi tengliklar qo‘shish formulalari deyiladi.

α β

Qoida. Kosinus uchun:

cos⁡(α+β)=cos⁡αcos⁡β−sin⁡αsin⁡β,\cos(\alpha+\beta)=\cos\alpha\cos\beta-\sin\alpha\sin\beta,
cos⁡(α−β)=cos⁡αcos⁡β+sin⁡αsin⁡β.\cos(\alpha-\beta)=\cos\alpha\cos\beta+\sin\alpha\sin\beta.

Qoida. Sinus uchun:

sin⁡(α+β)=sin⁡αcos⁡β+cos⁡αsin⁡β,\sin(\alpha+\beta)=\sin\alpha\cos\beta+\cos\alpha\sin\beta,
sin⁡(α−β)=sin⁡αcos⁡β−cos⁡αsin⁡β.\sin(\alpha-\beta)=\sin\alpha\cos\beta-\cos\alpha\sin\beta.

Eslatma. Ishoraga diqqat: kosinusda ishora "teskari" bo‘ladi (yig‘indida minus, ayirmada plyus), sinusda esa "bir xil" (yig‘indida plyus, ayirmada minus). Bu chalkashmaslikning kaliti.

Savol. Nega bu formulalar kerak? Chunki cos⁡75∘\cos75^\circ jadvalda yo‘q, lekin 75∘=45∘+30∘75^\circ=45^\circ+30^\circ — va endi uni ma’lum qiymatlar orqali aniq hisoblay olamiz.

Misol. cos⁡75∘\cos75^\circ ning aniq qiymatini toping.
Yechish. 75∘=45∘+30∘75^\circ=45^\circ+30^\circ deb yozamiz va kosinus yig‘indi formulasini qo‘llaymiz:

cos⁡75∘=cos⁡45∘cos⁡30∘−sin⁡45∘sin⁡30∘.\cos75^\circ=\cos45^\circ\cos30^\circ-\sin45^\circ\sin30^\circ.

Jadval qiymatlarini qo‘yamiz:

=22⋅32−22⋅12=64−24=6−24.=\frac{\sqrt2}{2}\cdot\frac{\sqrt3}{2}-\frac{\sqrt2}{2}\cdot\frac{1}{2}=\frac{\sqrt6}{4}-\frac{\sqrt2}{4}=\frac{\sqrt6-\sqrt2}{4}.

Javob. 6−24\dfrac{\sqrt6-\sqrt2}{4}.

Misol. sin⁡(α+β)\sin(\alpha+\beta) ni hisoblang: sin⁡α=35\sin\alpha=\frac{3}{5} (α\alpha — I chorak), cos⁡β=513\cos\beta=\frac{5}{13} (β\beta — I chorak).
Yechish. Avval yetishmagan qiymatlarni topamiz: cos⁡α=45\cos\alpha=\frac{4}{5}, sin⁡β=1213\sin\beta=\frac{12}{13}. Endi formulaga qo‘yamiz:

sin⁡(α+β)=35⋅513+45⋅1213=1565+4865=6365.\sin(\alpha+\beta)=\frac{3}{5}\cdot\frac{5}{13}+\frac{4}{5}\cdot\frac{12}{13}=\frac{15}{65}+\frac{48}{65}=\frac{63}{65}.

Javob. 6365\dfrac{63}{65}.

§2. Tangens uchun qo‘shish formulalari

Qoida. $$ \tan(\alpha+\beta)=\frac{\tan\alpha+\tan\beta}{1-\tan\alpha\tan\beta},\qquad \tan(\alpha-\beta)=\frac{\tan\alpha-\tan\beta}{1+\tan\alpha\tan\beta}. $$

Misol. tan⁡75∘\tan75^\circ ni toping.
Yechish. 75∘=45∘+30∘75^\circ=45^\circ+30^\circ, tan⁡45∘=1\tan45^\circ=1, tan⁡30∘=13\tan30^\circ=\frac{1}{\sqrt3}:

tan⁡75∘=1+131−1⋅13=3+13−1.\tan75^\circ=\frac{1+\frac{1}{\sqrt3}}{1-1\cdot\frac{1}{\sqrt3}}=\frac{\sqrt3+1}{\sqrt3-1}.

Maxrajni ratsionallashtiramiz (surat va maxrajni 3+1\sqrt3+1 ga ko‘paytiramiz):

=(3+1)2(3)2−12=3+23+12=4+232=2+3.=\frac{(\sqrt3+1)^2}{(\sqrt3)^2-1^2}=\frac{3+2\sqrt3+1}{2}=\frac{4+2\sqrt3}{2}=2+\sqrt3.

Javob. 2+32+\sqrt3.

§3. Formulalarni ifoda soddalashtirishda qo‘llash

Qo‘shish formulalarini ko‘pincha teskari yo‘nalishda — yig‘indini bitta funksiyaga yig‘ish uchun ishlatamiz.

Misol. sin⁡40∘cos⁡20∘+cos⁡40∘sin⁡20∘\sin40^\circ\cos20^\circ+\cos40^\circ\sin20^\circ ni hisoblang.
Yechish. Bu aynan sin⁡(α+β)\sin(\alpha+\beta) formulasining o‘ng tomoni, α=40∘\alpha=40^\circ, β=20∘\beta=20^\circ:

sin⁡40∘cos⁡20∘+cos⁡40∘sin⁡20∘=sin⁡(40∘+20∘)=sin⁡60∘=32.\sin40^\circ\cos20^\circ+\cos40^\circ\sin20^\circ=\sin(40^\circ+20^\circ)=\sin60^\circ=\frac{\sqrt3}{2}.

Javob. 32\dfrac{\sqrt3}{2}.

Misol. cos⁡(α+β)+cos⁡(α−β)\cos(\alpha+\beta)+\cos(\alpha-\beta) ni soddalashtiring.
Yechish. Ikkala formulani yozib qo‘shamiz:

(cos⁡αcos⁡β−sin⁡αsin⁡β)+(cos⁡αcos⁡β+sin⁡αsin⁡β)=2cos⁡αcos⁡β.(\cos\alpha\cos\beta-\sin\alpha\sin\beta)+(\cos\alpha\cos\beta+\sin\alpha\sin\beta)=2\cos\alpha\cos\beta.

Javob. 2cos⁡αcos⁡β2\cos\alpha\cos\beta.

§ Lug‘at

qo‘shish formulalari — addition formulas
yig‘indi — sum
ayirma — difference
ratsionallashtirish — rationalization
poydevor — foundation
teskari yo‘nalish — reverse direction

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash