Trigonometriya

Yarim burchak formulalari

2 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda burchakni ikkiga bo‘lganda hosil bo‘ladigan yarim burchak formulalari haqida so‘z yuritamiz. Ular ikkilangan burchak formulalarini "teskari o‘qish" natijasi bo‘lib, jadvalda bo‘lmagan burchaklarni aniq hisoblashga yordam beradi.

§1. Yarim burchakning sinusi va kosinusi

Ta’rif. α2\frac{\alpha}{2} burchak funksiyasini butun α\alpha burchak funksiyalari orqali ifodalovchi tengliklar yarim burchak formulalari deyiladi.

Darajani pasaytirish formulalarida α\alpha o‘rniga α2\frac{\alpha}{2} qo‘yamiz. cos2α2=1+cosα2\cos^2\frac{\alpha}{2}=\frac{1+\cos\alpha}{2} dan ildiz olib:

Qoida. $$ \sin\frac{\alpha}{2}=\pm\sqrt{\frac{1-\cos\alpha}{2}},\qquad \cos\frac{\alpha}{2}=\pm\sqrt{\frac{1+\cos\alpha}{2}}. $$

Eslatma. Ishora (±\pm) α2\frac{\alpha}{2} qaysi chorakda yotishiga qarab bittasi tanlanadi — ikkalasi emas. Masalan, α2\frac{\alpha}{2} I chorakda bo‘lsa, ikkalasi ham musbat.

Savol. Nima uchun ildiz ostida 1cosα1-\cos\alpha turadi? Chunki cosα=12sin2α2\cos\alpha=1-2\sin^2\frac{\alpha}{2}, bundan sin2α2=1cosα2\sin^2\frac{\alpha}{2}=\frac{1-\cos\alpha}{2} — biz shunchaki ikkilangan burchak formulasini teskari yozdik.

Misol. sin15\sin15^\circ ning aniq qiymatini toping.
Yechish. 15=30215^\circ=\frac{30^\circ}{2} deb olamiz, cos30=32\cos30^\circ=\frac{\sqrt3}{2}. 1515^\circ I chorakda, sinus musbat:

sin15=1cos302=1322=234=232.\sin15^\circ=\sqrt{\frac{1-\cos30^\circ}{2}}=\sqrt{\frac{1-\frac{\sqrt3}{2}}{2}}=\sqrt{\frac{2-\sqrt3}{4}}=\frac{\sqrt{2-\sqrt3}}{2}.

Javob. 232\dfrac{\sqrt{2-\sqrt3}}{2}.

§2. Yarim burchakning tangensi

Tangens uchun ildizsiz, ancha qulay formulalar mavjud:

Qoida. $$ \tan\frac{\alpha}{2}=\frac{1-\cos\alpha}{\sin\alpha}=\frac{\sin\alpha}{1+\cos\alpha}. $$

Bu ko‘rinishlar ±\pm ishorasidan xoli — shuning uchun amalda ular ildizli formuladan qulayroq.

Misol. cosα=35\cos\alpha=\frac{3}{5}, sinα=45\sin\alpha=\frac{4}{5}. tanα2\tan\frac{\alpha}{2} ni toping.
Yechish. Ikkinchi ko‘rinishni olamiz:

tanα2=sinα1+cosα=451+35=4585=48=12.\tan\frac{\alpha}{2}=\frac{\sin\alpha}{1+\cos\alpha}=\frac{\frac{4}{5}}{1+\frac{3}{5}}=\frac{\frac{4}{5}}{\frac{8}{5}}=\frac{4}{8}=\frac{1}{2}.

Javob. 12\dfrac{1}{2}.

§3. Universal almashtirish

Yarim burchak tangensi t=tanα2t=\tan\frac{\alpha}{2} orqali barcha funksiyalarni ratsional ifodalash mumkin — bu "universal trigonometrik almashtirish".

Qoida. t=tanα2t=\tan\frac{\alpha}{2} bo‘lsa: $$ \sin\alpha=\frac{2t}{1+t^2},\qquad \cos\alpha=\frac{1-t^2}{1+t^2},\qquad \tan\alpha=\frac{2t}{1-t^2}. $$

α/2 α

Misol. tanα2=13\tan\frac{\alpha}{2}=\frac{1}{3} bo‘lsa, sinα\sin\alpha ni toping.
Yechish. t=13t=\frac{1}{3}, demak t2=19t^2=\frac{1}{9}. Universal formulani qo‘llaymiz:

sinα=2t1+t2=2131+19=23109=23910=1830=35.\sin\alpha=\frac{2t}{1+t^2}=\frac{2\cdot\frac{1}{3}}{1+\frac{1}{9}}=\frac{\frac{2}{3}}{\frac{10}{9}}=\frac{2}{3}\cdot\frac{9}{10}=\frac{18}{30}=\frac{3}{5}.

Javob. 35\dfrac{3}{5}.

Misol. 1cosαsinα\frac{1-\cos\alpha}{\sin\alpha} ni soddalashtiring.
Yechish. Bu aynan yarim burchak tangensining birinchi ko‘rinishi:

1cosαsinα=tanα2.\frac{1-\cos\alpha}{\sin\alpha}=\tan\frac{\alpha}{2}.

Javob. tanα2\tan\dfrac{\alpha}{2}.

§ Lug‘at

yarim burchak — half angle
universal almashtirish — universal substitution
ratsional ifoda — rational expression
ildiz — root
ishora — sign
qulaylik — convenience

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash