Trigonometriya

Yig'indi va ko'paytma uchun formulalar

2 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda trigonometrik funksiyalar yig‘indisini ko‘paytmaga va aksincha, ko‘paytmani yig‘indiga aylantiruvchi formulalar haqida so‘z yuritamiz. Ular tenglama yechish va ifoda soddalashtirishda juda qo‘l keladi.

§1. Ko‘paytmani yig‘indiga aylantirish

Qo‘shish formulalarini qo‘shib yoki ayirib, ko‘paytmalarni yig‘indiga aylantiruvchi formulalarni hosil qilamiz.

Ta’rif. Ikki trigonometrik funksiya ko‘paytmasini ularning yig‘indisiga (yoki aksincha) aylantiruvchi tengliklar yig‘indi-ko‘paytma formulalari deyiladi.

Qoida. $$ \cos\alpha\cos\beta=\tfrac{1}{2}\big[\cos(\alpha-\beta)+\cos(\alpha+\beta)\big], $$

sin⁡αsin⁡β=12[cos⁡(α−β)−cos⁡(α+β)],\sin\alpha\sin\beta=\tfrac{1}{2}\big[\cos(\alpha-\beta)-\cos(\alpha+\beta)\big],
sin⁡αcos⁡β=12[sin⁡(α+β)+sin⁡(α−β)].\sin\alpha\cos\beta=\tfrac{1}{2}\big[\sin(\alpha+\beta)+\sin(\alpha-\beta)\big].

Savol. Nega bu foydali? Ko‘paytmani qo‘shishga aylantirsak, integrallash yoki hisoblash osonlashadi — qo‘shiluvchilarni alohida-alohida qo‘llash mumkin.

Misol. sin⁡75∘cos⁡15∘\sin75^\circ\cos15^\circ ni hisoblang.
Yechish. sin⁡αcos⁡β\sin\alpha\cos\beta formulasi bilan, α=75∘\alpha=75^\circ, β=15∘\beta=15^\circ:

sin⁡75∘cos⁡15∘=12[sin⁡(75∘+15∘)+sin⁡(75∘−15∘)].\sin75^\circ\cos15^\circ=\tfrac{1}{2}\big[\sin(75^\circ+15^\circ)+\sin(75^\circ-15^\circ)\big].
=12[sin⁡90∘+sin⁡60∘]=12[1+32]=2+34.=\tfrac{1}{2}\big[\sin90^\circ+\sin60^\circ\big]=\tfrac{1}{2}\left[1+\frac{\sqrt3}{2}\right]=\frac{2+\sqrt3}{4}.

Javob. 2+34\dfrac{2+\sqrt3}{4}.

§2. Yig‘indini ko‘paytmaga aylantirish

Teskari yo‘nalishdagi formulalar (ko‘pincha "yig‘indi-ayirma" formulalari deb ataladi):

Qoida. $$ \sin\alpha+\sin\beta=2\sin\frac{\alpha+\beta}{2}\cos\frac{\alpha-\beta}{2}, $$

sin⁡α−sin⁡β=2cos⁡α+β2sin⁡α−β2,\sin\alpha-\sin\beta=2\cos\frac{\alpha+\beta}{2}\sin\frac{\alpha-\beta}{2},
cos⁡α+cos⁡β=2cos⁡α+β2cos⁡α−β2,\cos\alpha+\cos\beta=2\cos\frac{\alpha+\beta}{2}\cos\frac{\alpha-\beta}{2},
cos⁡α−cos⁡β=−2sin⁡α+β2sin⁡α−β2.\cos\alpha-\cos\beta=-2\sin\frac{\alpha+\beta}{2}\sin\frac{\alpha-\beta}{2}.

Eslatma. cos⁡α−cos⁡β\cos\alpha-\cos\beta formulasidagi minus ishorasini unutmang — bu eng ko‘p yo‘l qo‘yiladigan xatolik.

Misol. sin⁡40∘+sin⁡20∘\sin40^\circ+\sin20^\circ ni ko‘paytmaga aylantiring.
Yechish. α+β2=40∘+20∘2=30∘\frac{\alpha+\beta}{2}=\frac{40^\circ+20^\circ}{2}=30^\circ, α−β2=40∘−20∘2=10∘\frac{\alpha-\beta}{2}=\frac{40^\circ-20^\circ}{2}=10^\circ:

sin⁡40∘+sin⁡20∘=2sin⁡30∘cos⁡10∘=2⋅12⋅cos⁡10∘=cos⁡10∘.\sin40^\circ+\sin20^\circ=2\sin30^\circ\cos10^\circ=2\cdot\frac{1}{2}\cdot\cos10^\circ=\cos10^\circ.

Javob. cos⁡10∘\cos10^\circ.

§3. Formulalarni birlashtirib qo‘llash

Ko‘pincha ikkala guruh formulalari birga ishlatiladi.

yig‘indi ko‘paytma

Misol. sin⁡3α+sin⁡αcos⁡3α+cos⁡α\dfrac{\sin3\alpha+\sin\alpha}{\cos3\alpha+\cos\alpha} ni soddalashtiring.
Yechish. Surat va maxrajni yig‘indi-ko‘paytma formulalari bilan yozamiz. 3α+α2=2α\frac{3\alpha+\alpha}{2}=2\alpha, 3α−α2=α\frac{3\alpha-\alpha}{2}=\alpha:

2sin⁡2αcos⁡α2cos⁡2αcos⁡α=sin⁡2αcos⁡2α=tan⁡2α.\frac{2\sin2\alpha\cos\alpha}{2\cos2\alpha\cos\alpha}=\frac{\sin2\alpha}{\cos2\alpha}=\tan2\alpha.

Javob. tan⁡2α\tan2\alpha.

Misol. cos⁡40∘−cos⁡80∘\cos40^\circ-\cos80^\circ ni hisoblang.
Yechish. 40∘+80∘2=60∘\frac{40^\circ+80^\circ}{2}=60^\circ, 40∘−80∘2=−20∘\frac{40^\circ-80^\circ}{2}=-20^\circ. Kosinuslar ayirmasi:

cos⁡40∘−cos⁡80∘=−2sin⁡60∘sin⁡(−20∘)=2sin⁡60∘sin⁡20∘=3sin⁡20∘.\cos40^\circ-\cos80^\circ=-2\sin60^\circ\sin(-20^\circ)=2\sin60^\circ\sin20^\circ=\sqrt3\sin20^\circ.

Javob. 3sin⁡20∘\sqrt3\sin20^\circ.

§ Lug‘at

ko‘paytma — product
yig‘indi — sum
aylantirish — transformation
guruh — group
integrallash — integration
xatolik — error

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash