Trigonometriya

Ikkilangan burchak formulalari

2 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda qo‘shish formulalarining muhim xususiy holi — ikkilangan burchak (2α2\alpha) formulalari haqida so‘z yuritamiz. Ular α=β\alpha=\beta deb olganda qo‘shish formulalaridan darrov kelib chiqadi va juda ko‘p masalalarda ishlatiladi.

§1. Sinus va kosinusning ikkilangan burchagi

Ta’rif. 2α2\alpha burchak funksiyasini α\alpha burchak funksiyalari orqali ifodalovchi tengliklar ikkilangan burchak formulalari deyiladi.

sin(α+β)\sin(\alpha+\beta) da β=α\beta=\alpha deb olsak:

sin2α=sin(α+α)=sinαcosα+cosαsinα.\sin2\alpha=\sin(\alpha+\alpha)=\sin\alpha\cos\alpha+\cos\alpha\sin\alpha.

Qoida. $$ \sin2\alpha=2\sin\alpha\cos\alpha. $$

Xuddi shunday cos(α+α)\cos(\alpha+\alpha) dan:

Qoida. $$ \cos2\alpha=\cos^2\alpha-\sin^2\alpha=2\cos^2\alpha-1=1-2\sin^2\alpha. $$

Eslatma. Kosinusning uchta ko‘rinishi bejiz emas. Masalada faqat cosα\cos\alpha berilgan bo‘lsa 2cos2α12\cos^2\alpha-1, faqat sinα\sin\alpha berilgan bo‘lsa 12sin2α1-2\sin^2\alpha shaklini tanlang — hisob qisqaradi.

Savol. 2cos2α12\cos^2\alpha-1 va 12sin2α1-2\sin^2\alpha o‘zaro teng bo‘lishi mumkinmi? Ha — chunki ularning ayirmasi 2cos2α1(12sin2α)=2(cos2α+sin2α)2=22=02\cos^2\alpha-1-(1-2\sin^2\alpha)=2(\cos^2\alpha+\sin^2\alpha)-2=2-2=0.

Misol. sinα=35\sin\alpha=\frac{3}{5}, cosα=45\cos\alpha=\frac{4}{5}. sin2α\sin2\alpha va cos2α\cos2\alpha ni toping.
Yechish. Formulalarga qo‘yamiz:

sin2α=23545=2425.\sin2\alpha=2\cdot\frac{3}{5}\cdot\frac{4}{5}=\frac{24}{25}.
cos2α=12sin2α=12925=11825=725.\cos2\alpha=1-2\sin^2\alpha=1-2\cdot\frac{9}{25}=1-\frac{18}{25}=\frac{7}{25}.

Javob. sin2α=2425\sin2\alpha=\dfrac{24}{25}, cos2α=725\cos2\alpha=\dfrac{7}{25}.

§2. Tangensning ikkilangan burchagi va darajani pasaytirish

Qoida. $$ \tan2\alpha=\frac{2\tan\alpha}{1-\tan^2\alpha}. $$

Kosinus formulasini teskari o‘girsak, darajani pasaytirish (kvadratni yechish) formulalari chiqadi:

Qoida. $$ \sin^2\alpha=\frac{1-\cos2\alpha}{2},\qquad \cos^2\alpha=\frac{1+\cos2\alpha}{2}. $$

Misol. cos215\cos^2 15^\circ ni hisoblang.
Yechish. Darajani pasaytirish formulasi bilan, 2α=302\alpha=30^\circ:

cos215=1+cos302=1+322=2+34.\cos^2 15^\circ=\frac{1+\cos30^\circ}{2}=\frac{1+\frac{\sqrt3}{2}}{2}=\frac{2+\sqrt3}{4}.

Javob. 2+34\dfrac{2+\sqrt3}{4}.

§3. Formulalarni qo‘llash

Ikkilangan burchak formulalari ifodalarni soddalashtirishda ayniqsa kuchli.

α

Misol. 2sin15cos152\sin15^\circ\cos15^\circ ni hisoblang.
Yechish. Bu sin2α\sin2\alpha formulasining o‘ng tomoni, α=15\alpha=15^\circ:

2sin15cos15=sin(215)=sin30=12.2\sin15^\circ\cos15^\circ=\sin(2\cdot15^\circ)=\sin30^\circ=\frac{1}{2}.

Javob. 12\dfrac{1}{2}.

Misol. sin2α1+cos2α\dfrac{\sin2\alpha}{1+\cos2\alpha} ni soddalashtiring.
Yechish. Suratni sin2α=2sinαcosα\sin2\alpha=2\sin\alpha\cos\alpha, maxrajni 1+cos2α=2cos2α1+\cos2\alpha=2\cos^2\alpha bilan almashtiramiz:

2sinαcosα2cos2α=sinαcosα=tanα.\frac{2\sin\alpha\cos\alpha}{2\cos^2\alpha}=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}=\tan\alpha.

Javob. tanα\tan\alpha.

§ Lug‘at

ikkilangan burchak — double angle
darajani pasaytirish — power reduction
xususiy hol — special case
soddalashtirish — simplification
maxraj — denominator
surat — numerator

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash