Trigonometriya

Ikkilangan burchak formulalari

2 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda qo‘shish formulalarining muhim xususiy holi — ikkilangan burchak (2α2\alpha) formulalari haqida so‘z yuritamiz. Ular α=β\alpha=\beta deb olganda qo‘shish formulalaridan darrov kelib chiqadi va juda ko‘p masalalarda ishlatiladi.

§1. Sinus va kosinusning ikkilangan burchagi

Ta’rif. 2α2\alpha burchak funksiyasini α\alpha burchak funksiyalari orqali ifodalovchi tengliklar ikkilangan burchak formulalari deyiladi.

sin⁡(α+β)\sin(\alpha+\beta) da β=α\beta=\alpha deb olsak:

sin⁡2α=sin⁡(α+α)=sin⁡αcos⁡α+cos⁡αsin⁡α.\sin2\alpha=\sin(\alpha+\alpha)=\sin\alpha\cos\alpha+\cos\alpha\sin\alpha.

Qoida. $$ \sin2\alpha=2\sin\alpha\cos\alpha. $$

Xuddi shunday cos⁡(α+α)\cos(\alpha+\alpha) dan:

Qoida. $$ \cos2\alpha=\cos^2\alpha-\sin^2\alpha=2\cos^2\alpha-1=1-2\sin^2\alpha. $$

Eslatma. Kosinusning uchta ko‘rinishi bejiz emas. Masalada faqat cos⁡α\cos\alpha berilgan bo‘lsa 2cos⁡2α−12\cos^2\alpha-1, faqat sin⁡α\sin\alpha berilgan bo‘lsa 1−2sin⁡2α1-2\sin^2\alpha shaklini tanlang — hisob qisqaradi.

Savol. 2cos⁡2α−12\cos^2\alpha-1 va 1−2sin⁡2α1-2\sin^2\alpha o‘zaro teng bo‘lishi mumkinmi? Ha — chunki ularning ayirmasi 2cos⁡2α−1−(1−2sin⁡2α)=2(cos⁡2α+sin⁡2α)−2=2−2=02\cos^2\alpha-1-(1-2\sin^2\alpha)=2(\cos^2\alpha+\sin^2\alpha)-2=2-2=0.

Misol. sin⁡α=35\sin\alpha=\frac{3}{5}, cos⁡α=45\cos\alpha=\frac{4}{5}. sin⁡2α\sin2\alpha va cos⁡2α\cos2\alpha ni toping.
Yechish. Formulalarga qo‘yamiz:

sin⁡2α=2⋅35⋅45=2425.\sin2\alpha=2\cdot\frac{3}{5}\cdot\frac{4}{5}=\frac{24}{25}.
cos⁡2α=1−2sin⁡2α=1−2⋅925=1−1825=725.\cos2\alpha=1-2\sin^2\alpha=1-2\cdot\frac{9}{25}=1-\frac{18}{25}=\frac{7}{25}.

Javob. sin⁡2α=2425\sin2\alpha=\dfrac{24}{25}, cos⁡2α=725\cos2\alpha=\dfrac{7}{25}.

§2. Tangensning ikkilangan burchagi va darajani pasaytirish

Qoida. $$ \tan2\alpha=\frac{2\tan\alpha}{1-\tan^2\alpha}. $$

Kosinus formulasini teskari o‘girsak, darajani pasaytirish (kvadratni yechish) formulalari chiqadi:

Qoida. $$ \sin^2\alpha=\frac{1-\cos2\alpha}{2},\qquad \cos^2\alpha=\frac{1+\cos2\alpha}{2}. $$

Misol. cos⁡215∘\cos^2 15^\circ ni hisoblang.
Yechish. Darajani pasaytirish formulasi bilan, 2α=30∘2\alpha=30^\circ:

cos⁡215∘=1+cos⁡30∘2=1+322=2+34.\cos^2 15^\circ=\frac{1+\cos30^\circ}{2}=\frac{1+\frac{\sqrt3}{2}}{2}=\frac{2+\sqrt3}{4}.

Javob. 2+34\dfrac{2+\sqrt3}{4}.

§3. Formulalarni qo‘llash

Ikkilangan burchak formulalari ifodalarni soddalashtirishda ayniqsa kuchli.

α 2α

Misol. 2sin⁡15∘cos⁡15∘2\sin15^\circ\cos15^\circ ni hisoblang.
Yechish. Bu sin⁡2α\sin2\alpha formulasining o‘ng tomoni, α=15∘\alpha=15^\circ:

2sin⁡15∘cos⁡15∘=sin⁡(2⋅15∘)=sin⁡30∘=12.2\sin15^\circ\cos15^\circ=\sin(2\cdot15^\circ)=\sin30^\circ=\frac{1}{2}.

Javob. 12\dfrac{1}{2}.

Misol. sin⁡2α1+cos⁡2α\dfrac{\sin2\alpha}{1+\cos2\alpha} ni soddalashtiring.
Yechish. Suratni sin⁡2α=2sin⁡αcos⁡α\sin2\alpha=2\sin\alpha\cos\alpha, maxrajni 1+cos⁡2α=2cos⁡2α1+\cos2\alpha=2\cos^2\alpha bilan almashtiramiz:

2sin⁡αcos⁡α2cos⁡2α=sin⁡αcos⁡α=tan⁡α.\frac{2\sin\alpha\cos\alpha}{2\cos^2\alpha}=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}=\tan\alpha.

Javob. tan⁡α\tan\alpha.

§ Lug‘at

ikkilangan burchak — double angle
darajani pasaytirish — power reduction
xususiy hol — special case
soddalashtirish — simplification
maxraj — denominator
surat — numerator

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash