Algebraik ifodalar

Daraja va uning xossalari, darajali ifodalar

3 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda matematikaning eng ko‘p uchraydigan amallaridan biri — darajaga oshirish bilan tanishamiz. Daraja bir xil ko‘paytuvchilarni qisqa yozishning qulay usuli bo‘lib, uning xossalarini bilsak, murakkab ifodalar bir zumda soddalashadi.

§1. Daraja tushunchasi

Ko‘paytirish — bir xil qo‘shiluvchilarni qisqa yozish edi: 5+5+5=3⋅55+5+5 = 3\cdot 5. Xuddi shunday, bir xil ko‘paytuvchilarni qisqa yozish uchun daraja ishlatiladi.

Ta’rif. aa sonining nn-darajasi deb, nn ta aa ko‘paytuvchining ko‘paytmasiga aytiladi:

an=a⋅a⋅a⋯a⏟n taa^n = \underbrace{a\cdot a\cdot a\cdots a}_{n\ \text{ta}}

Bu yerda aa — daraja asosi, nn — daraja ko‘rsatkichi (natural son).

Gauss · Video darsDaraja tushunchasi00:30 – 05:40

Masalan, 25=2⋅2⋅2⋅2⋅2=322^5 = 2\cdot 2\cdot 2\cdot 2\cdot 2 = 32. Bunda a1=aa^1 = a deb kelishilgan, ya’ni bitta ko‘paytuvchining o‘zi.

Savol. (−3)2(-3)^2 va −32-3^2 bir xilmi? Aslo emas! Birinchisida asos −3-3, ya’ni (−3)⋅(−3)=9(-3)\cdot(-3)=9; ikkinchisida esa faqat 33 darajaga oshadi, so‘ng minus qo‘yiladi: −(32)=−9-(3^2)=-9.

Misol. (−2)4(-2)^4 va (−2)3(-2)^3 ni hisoblang.
Yechish. Manfiy sonning juft darajasi musbat, toq darajasi manfiy bo‘ladi:

(−2)4=16,(−2)3=−8(-2)^4 = 16, \qquad (-2)^3 = -8

Javob. 1616 va −8-8.

§2. Darajaning asosiy xossalari

Endi bir xil asosli darajalar ustida amallarni tez bajarishga yordam beradigan qoidalarni ko‘ramiz. Ularning barchasi ta’rifdan tabiiy kelib chiqadi.

Qoida. Bir xil asosli darajalar ko'paytirilganda daraja ko'rsatkichlari qo'shiladi:

am⋅an=am+na^m\cdot a^n = a^{m+n}
Gauss · Video dars1-xossa09:50 – 15:47

Qoida. Bir xil asosli darajalar bo'linganda daraja ko'rsatkichlari ayiriladi:

am:an=am−na^m: a^n = a^{m-n}
Gauss · Video dars2-xossa15:50 – 21:45

Qoida. Darajaning darajasini hisoblash uchun daraja ko'rsatkichlarini ko'paytiramiz:

(am)n=amn(a^m)^n=a^{mn}
Gauss · Video dars3-xossa33:17 – 38:25

Qoida. Ko'paytmaning darajasini hisoblash uchun har bir ko'paytuvchini darajaga oshiramiz.

(a⋅b)n=an⋅bn(a \cdot b)^n=a^n \cdot b^n
Gauss · Video dars4-xossa38:33 – 42:53

Qoida. Kasrning darajasini hisoblash uchun suratni alohida, maxrajni alohida darajaga oshiramiz.

(ab)n=anbn\left( \frac{a}{b}\right)^n =\frac{a^n}{b^n}
Gauss · Video dars5-xossa43:02 – 46:59

Misol. a3⋅a5a^3\cdot a^5 ni soddalashtiring.
Yechish.

a3⋅a5=a3+5=a8a^3\cdot a^5 = a^{3+5} = a^8

Javob. a8a^8.

Misol. 71076\dfrac{7^{10}}{7^{6}} ni hisoblang.
Yechish.

71076=710−6=74=2401\dfrac{7^{10}}{7^{6}} = 7^{10-6} = 7^4 = 2401

Javob. 24012401.

Misol. (2x2)3(2x^2)^3 ni soddalashtiring.
Yechish. Har bir ko‘paytuvchini darajaga oshiramiz:

(2x2)3=23⋅(x2)3=8x6(2x^2)^3 = 2^3\cdot (x^2)^3 = 8x^{6}

Javob. 8x68x^6.

§3. Nol va manfiy ko‘rsatkichli daraja

Xossalar amal qilishda davom etishi uchun ko‘rsatkichni nol va manfiy sonlarga ham kengaytiramiz.

Qoida. Ixtiyoriy a≠0a\neq 0 uchun:

a0=1,a−n=1ana^0 = 1, \qquad a^{-n} = \dfrac{1}{a^n}

Buni tushunish oson: amam=am−m=a0\dfrac{a^m}{a^m}=a^{m-m}=a^0, ammo bir xil son o‘ziga bo‘linsa 11 chiqadi. Demak a0=1a^0=1.

Gauss · Video darsManfiy ko'rsatkichli daraja.21:55 – 27:36

Misol. 5−25^{-2} va (23)−1\left(\dfrac{2}{3}\right)^{-1} ni hisoblang.
Yechish.

5−2=152=125,(23)−1=325^{-2} = \dfrac{1}{5^2} = \dfrac{1}{25}, \qquad \left(\dfrac{2}{3}\right)^{-1} = \dfrac{3}{2}

Manfiy ko‘rsatkich kasrni ag‘daradi.
Javob. 125\dfrac{1}{25} va 32\dfrac{3}{2}.

Eslatma. 000^0 ifodasi aniqlanmagan, shuningdek 00 ni manfiy darajaga oshirib bo‘lmaydi (nolga bo‘lish paydo bo‘ladi). Shu bois manfiy ko‘rsatkichli xossalarda asos har doim noldan farqli bo‘lishi shart.

§ Lug‘at

daraja — power / exponent
daraja asosi — base
daraja ko‘rsatkichi — exponent / index
darajaga oshirish — exponentiation
darajali ifoda — exponential expression
manfiy ko‘rsatkich — negative exponent

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash