Algebraik ifodalar
Daraja va uning xossalari, darajali ifodalar
3 daqiqa o'qish · 10 mashq
Ushbu darsda matematikaning eng ko‘p uchraydigan amallaridan biri — darajaga oshirish bilan tanishamiz. Daraja bir xil ko‘paytuvchilarni qisqa yozishning qulay usuli bo‘lib, uning xossalarini bilsak, murakkab ifodalar bir zumda soddalashadi.
§1. Daraja tushunchasi
Ko‘paytirish — bir xil qo‘shiluvchilarni qisqa yozish edi: . Xuddi shunday, bir xil ko‘paytuvchilarni qisqa yozish uchun daraja ishlatiladi.
Ta’rif. sonining -darajasi deb, ta ko‘paytuvchining ko‘paytmasiga aytiladi:
Bu yerda — daraja asosi, — daraja ko‘rsatkichi (natural son).
Masalan, . Bunda deb kelishilgan, ya’ni bitta ko‘paytuvchining o‘zi.
Savol. va bir xilmi? Aslo emas! Birinchisida asos , ya’ni ; ikkinchisida esa faqat darajaga oshadi, so‘ng minus qo‘yiladi: .
Misol. va ni hisoblang.
Yechish. Manfiy sonning juft darajasi musbat, toq darajasi manfiy bo‘ladi:Javob. va .
§2. Darajaning asosiy xossalari
Endi bir xil asosli darajalar ustida amallarni tez bajarishga yordam beradigan qoidalarni ko‘ramiz. Ularning barchasi ta’rifdan tabiiy kelib chiqadi.
Qoida. Bir xil asosli darajalar ko'paytirilganda daraja ko'rsatkichlari qo'shiladi:
Qoida. Bir xil asosli darajalar bo'linganda daraja ko'rsatkichlari ayiriladi:
Qoida. Darajaning darajasini hisoblash uchun daraja ko'rsatkichlarini ko'paytiramiz:
Qoida. Ko'paytmaning darajasini hisoblash uchun har bir ko'paytuvchini darajaga oshiramiz.
Qoida. Kasrning darajasini hisoblash uchun suratni alohida, maxrajni alohida darajaga oshiramiz.
Misol. ni soddalashtiring.
Yechish.Javob. .
Misol. ni hisoblang.
Yechish.Javob. .
Misol. ni soddalashtiring.
Yechish. Har bir ko‘paytuvchini darajaga oshiramiz:Javob. .
§3. Nol va manfiy ko‘rsatkichli daraja
Xossalar amal qilishda davom etishi uchun ko‘rsatkichni nol va manfiy sonlarga ham kengaytiramiz.
Qoida. Ixtiyoriy uchun:
Buni tushunish oson: , ammo bir xil son o‘ziga bo‘linsa chiqadi. Demak .
Misol. va ni hisoblang.
Yechish.Manfiy ko‘rsatkich kasrni ag‘daradi.
Javob. va .
Eslatma. ifodasi aniqlanmagan, shuningdek ni manfiy darajaga oshirib bo‘lmaydi (nolga bo‘lish paydo bo‘ladi). Shu bois manfiy ko‘rsatkichli xossalarda asos har doim noldan farqli bo‘lishi shart.
§ Lug‘at
daraja — power / exponent
daraja asosi — base
daraja ko‘rsatkichi — exponent / index
darajaga oshirish — exponentiation
darajali ifoda — exponential expression
manfiy ko‘rsatkich — negative exponent
Bu mavzuni mashq qilib ko'ring
10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.
Mashqni boshlash