Tenglama va tengsizliklar

Modulli ifodalar va tenglamalar

2 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda sonning absolyut qiymati — moduli tushunchasi bilan va modul qatnashgan tenglamalarni yechish bilan tanishamiz.

§1. Modul nima?

Ta’rif. Sonning moduli (absolyut qiymati) — uning son o‘qida nol nuqtadan uzoqligi. Belgisi ∣a∣|a|:

∣a∣={a,a≥0−a,a<0|a| = \begin{cases} a, & a \ge 0 \\ -a, & a < 0 \end{cases}

Masalan, ∣5∣=5|5| = 5 va ∣−5∣=5|-5| = 5. Modul hech qachon manfiy bo‘lmaydi.

Savol. Nega ∣−3∣|-3| soni 33 ga teng? Chunki −3-3 nol nuqtadan 33 birlik uzoqlikda joylashgan, uzoqlik esa manfiy bo‘la olmaydi.

§2. Eng sodda modulli tenglamalar

Qoida. ∣x∣=a|x| = a tenglama: agar a>0a > 0 bo‘lsa x=ax = a yoki x=−ax = -a; agar a=0a = 0 bo‘lsa x=0x = 0; agar a<0a < 0 bo‘lsa yechim yo‘q.

Misol. ∣x−3∣=5|x - 3| = 5 ni yeching.
Yechish. Ikki holni ko‘rib chiqamiz:

x−3=5⇒x=8x - 3 = 5 \quad\Rightarrow\quad x = 8
x−3=−5⇒x=−2x - 3 = -5 \quad\Rightarrow\quad x = -2

Javob. x1=8, x2=−2x_1 = 8,\ x_2 = -2.

Misol. ∣2x+1∣=7|2x + 1| = 7 ni yeching.
Yechish.

2x+1=7⇒2x=6⇒x=32x + 1 = 7 \Rightarrow 2x = 6 \Rightarrow x = 3
2x+1=−7⇒2x=−8⇒x=−42x + 1 = -7 \Rightarrow 2x = -8 \Rightarrow x = -4

Javob. x1=3, x2=−4x_1 = 3,\ x_2 = -4.

Misol. ∣x+4∣=−2|x + 4| = -2 ni yeching.
Yechish. Modul manfiy qiymat qabul qila olmaydi.
Javob. Yechim yo‘q.

§3. Murakkabroq modulli tenglamalar

Qoida. ∣A∣=∣B∣|A| = |B| ko‘rinishidagi tenglama A=BA = B yoki A=−BA = -B hollariga ajraladi.

Misol. ∣x−1∣=∣2x+3∣|x - 1| = |2x + 3| ni yeching.
Yechish.

x−1=2x+3⇒−x=4⇒x=−4x - 1 = 2x + 3 \Rightarrow -x = 4 \Rightarrow x = -4
x−1=−(2x+3)⇒x−1=−2x−3⇒3x=−2⇒x=−23x - 1 = -(2x + 3) \Rightarrow x - 1 = -2x - 3 \Rightarrow 3x = -2 \Rightarrow x = -\frac{2}{3}

Javob. x1=−4, x2=−23x_1 = -4,\ x_2 = -\dfrac{2}{3}.

Misol. ∣x∣=2x−3|x| = 2x - 3 ni yeching.
Yechish. O‘ng tomon manfiy bo‘lmasligi shart: 2x−3≥0⇒x≥1,52x - 3 \ge 0 \Rightarrow x \ge 1{,}5. Endi hollarni ko‘rib chiqamiz.
Agar x≥0x \ge 0: x=2x−3⇒x=3x = 2x - 3 \Rightarrow x = 3 (shartga mos).
Agar x<0x < 0: −x=2x−3⇒3=3x⇒x=1-x = 2x - 3 \Rightarrow 3 = 3x \Rightarrow x = 1, ammo bu x<0x < 0 shartiga zid — rad etiladi.
Javob. x=3x = 3.

Eslatma. Modulli tenglama yechganda topilgan ildizlarni albatta dastlabki tenglamaga qo‘yib tekshiring — ba’zi “ildizlar” begona (chet) bo‘lib chiqishi mumkin.

§ Lug‘at

modul — modulus
absolyut qiymat — absolute value
son o‘qi — number line
begona ildiz — extraneous root
uzoqlik — distance
hol — case

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash