Tenglama va tengsizliklar

Logarifmik tengsizliklar

3 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda logarifm qatnashgan tengsizliklar haqida so‘z yuritamiz. Bunda ikki narsani bir vaqtda yodda tutish kerak: aniqlanish sohasi (logarifm ostidagi ifodalar musbat) va asosning kattaligi (u ishora saqlanishi yoki aylanishini belgilaydi).

§1. Logarifmning monotonligi

y=log⁡axy = \log_a x funksiya a>1a>1 da o‘suvchi, 0<a<10<a<1 da kamayuvchi. Xuddi ko‘rsatkichli tengsizliklardagidek, o‘suvchi funksiya tartibni saqlaydi, kamayuvchi buzadi.

Qoida. a>1a>1 bo‘lsa: log⁡af(x)>log⁡ag(x)  ⟺  f(x)>g(x)>0\log_a f(x) > \log_a g(x) \iff f(x) > g(x) > 0.
0<a<10<a<1 bo‘lsa: log⁡af(x)>log⁡ag(x)  ⟺  0<f(x)<g(x)\log_a f(x) > \log_a g(x) \iff 0 < f(x) < g(x) (ishora aylanadi).

Eslatma. f(x)>0f(x)>0 va g(x)>0g(x)>0 shartlarini hech qachon unutmang — ular aniqlanish sohasini beradi va yakuniy javobni cheklaydi.

Savol. log⁡0,5x\log_{0{,}5} x funksiyasi xx ortishi bilan kamayadi. Demak logarifm kattaroq bo‘lishi uchun xx kichikroq bo‘lishi kerak — mana shundan ishora teskarisiga aylanadi.

§2. Asosi birdan katta hol

Misol. log⁡2(x−1)<3\log_2 (x-1) < 3 tengsizlikni yeching.
Yechish. 3=log⁡283 = \log_2 8. Asos 2>12>1, ishora saqlanadi, ODZ ni ham qo‘shamiz:

0<x−1<8⇒1<x<90 < x-1 < 8 \Rightarrow 1 < x < 9

Javob. x∈(1; 9)x \in (1;\,9).

Misol. log⁡3(2x+1)≥log⁡3(x+4)\log_3 (2x+1) \ge \log_3 (x+4) tengsizlikni yeching.
Yechish. Asos 3>13>1, ishora saqlanadi:

2x+1≥x+4⇒x≥32x+1 \ge x+4 \Rightarrow x \ge 3

ODZ: x+4>0x+4>0 (ya’ni x>−4x>-4) va 2x+1>02x+1>0 (ya’ni x>−12x>-\tfrac{1}{2}). x≥3x\ge 3 bularni qanoatlantiradi.

Javob. x∈[3; +∞)x \in [3;\,+\infty).

§3. Asosi birdan kichik hol

Misol. log⁡0,5(x+1)>−2\log_{0{,}5} (x+1) > -2 tengsizlikni yeching.
Yechish. −2=log⁡0,54-2 = \log_{0{,}5} 4 (chunki 0,5−2=40{,}5^{-2}=4). Asos <1<1, ishora aylanadi, ODZ bilan:

0<x+1<4⇒−1<x<30 < x+1 < 4 \Rightarrow -1 < x < 3

Javob. x∈(−1; 3)x \in (-1;\,3).

Misol. log⁡13(x2−4)≥−2\log_{\frac{1}{3}} (x^2 - 4) \ge -2 tengsizlikni yeching.
Yechish. −2=log⁡139-2 = \log_{\frac{1}{3}} 9. Asos <1<1, ishora aylanadi:

0<x2−4≤90 < x^2 - 4 \le 9

x2−4>0⇒x<−2x^2-4>0 \Rightarrow x<-2 yoki x>2x>2. x2−4≤9⇒x2≤13⇒−13≤x≤13x^2-4 \le 9 \Rightarrow x^2 \le 13 \Rightarrow -\sqrt{13}\le x \le \sqrt{13}. Kesishma:

−13≤x<−2yoki2<x≤13-\sqrt{13} \le x < -2 \quad \text{yoki} \quad 2 < x \le \sqrt{13}

Javob. x∈[−13; −2)∪(2; 13]x \in [-\sqrt{13};\,-2) \cup (2;\,\sqrt{13}].

§4. Yangi o‘zgaruvchi bilan

Misol. log⁡32x−log⁡3x−2<0\log_3^2 x - \log_3 x - 2 < 0 tengsizlikni yeching.
Yechish. t=log⁡3xt = \log_3 x:

t2−t−2<0⇒(t−2)(t+1)<0⇒−1<t<2t^2 - t - 2 < 0 \Rightarrow (t-2)(t+1) < 0 \Rightarrow -1 < t < 2

Demak −1<log⁡3x<2-1 < \log_3 x < 2, ya’ni 3−1<x<323^{-1} < x < 3^2:

13<x<9\tfrac{1}{3} < x < 9

Javob. x∈(13; 9)x \in \left(\tfrac{1}{3};\,9\right).

Eslatma. Yangi o‘zgaruvchidan qaytishda x>0x>0 sharti allaqachon t=log⁡3xt=\log_3 x ta’rifida mavjud — logarifm faqat musbat sondan olingani uchun qo‘shimcha cheklov kelib chiqmaydi.

§ Lug‘at

logarifmik tengsizlik — logarithmic inequality
aniqlanish sohasi (ODZ) — domain of definition
o‘suvchi funksiya — increasing function
kamayuvchi funksiya — decreasing function
ishora o‘zgarishi — sign reversal
kesishma — intersection

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash