Tenglama va tengsizliklar

Trigonometrik tengsizliklar

3 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda trigonometrik funksiya qatnashgan tengsizliklar haqida so‘z yuritamiz. Bunday tengsizliklarni yechishning eng ishonchli yo‘li — birlik aylana yoki funksiya grafigidan foydalanish. Chunki davriylik tufayli yechim cheksiz ko‘p oraliqdan iborat bo‘ladi.

§1. Birlik aylana yordamida fikrlash

Ta’rif. Trigonometrik funksiya argumentida noma’lum qatnashgan tengsizlik trigonometrik tengsizlik deyiladi. Masalan sinx>12\sin x > \tfrac{1}{2}.

Savol. sinx\sin x nima uchun aylana bilan bog‘liq? Birlik aylanada burchak xx ga mos nuqtaning ordinatasi aynan sinx\sin x ga teng. Demak sinx>12\sin x > \tfrac{1}{2} — bu ordinatasi 12\tfrac{1}{2} dan katta nuqtalarning yoyi.

Qoida. Yechish tartibi: 1) tegishli sodda tenglamaning ildizlarini toping; 2) birlik aylanada (yoki grafikda) tengsizlik bajariladigan yoyni belgilang; 3) davrni (2π2\pi yoki π\pi) qo‘shib, umumiy javobni yozing.

§2. Sinus va kosinus tengsizliklari

Misol. sinx>12\sin x > \tfrac{1}{2} tengsizlikni yeching.
Yechish. sinx=12\sin x = \tfrac{1}{2} ning bir davrdagi ildizlari x=π6x=\tfrac{\pi}{6} va x=5π6x=\tfrac{5\pi}{6}. Aylanada ordinata 12\tfrac{1}{2} dan katta yoy shu ikki nuqta orasida (yuqorida) yotadi:

π6+2πn<x<5π6+2πn,nZ\tfrac{\pi}{6} + 2\pi n < x < \tfrac{5\pi}{6} + 2\pi n,\quad n \in \mathbb{Z}

Javob. x(π6+2πn; 5π6+2πn)x \in \left(\tfrac{\pi}{6}+2\pi n;\ \tfrac{5\pi}{6}+2\pi n\right).

y=1/2 yechim yoyi

Misol. cosx22\cos x \le -\tfrac{\sqrt{2}}{2} tengsizlikni yeching.
Yechish. cosx=22\cos x = -\tfrac{\sqrt{2}}{2} ning ildizlari x=3π4x = \tfrac{3\pi}{4} va x=5π4x = \tfrac{5\pi}{4}. Kosinus — nuqtaning abssissasi; u 22-\tfrac{\sqrt{2}}{2} dan kichik yoy aylananing chap qismida:

3π4+2πnx5π4+2πn,nZ\tfrac{3\pi}{4} + 2\pi n \le x \le \tfrac{5\pi}{4} + 2\pi n,\quad n \in \mathbb{Z}

Javob. x[3π4+2πn; 5π4+2πn]x \in \left[\tfrac{3\pi}{4}+2\pi n;\ \tfrac{5\pi}{4}+2\pi n\right].

Eslatma. Sinus tengsizligida yoy gorizontal chiziqqa nisbatan (yuqori/past), kosinusda esa vertikal chiziqqa nisbatan (o‘ng/chap) belgilanadi. Bu farqni aylanada ko‘rib olish xatoning oldini oladi.

§3. Tangens va murakkabroq hollar

Misol. tanx1\tan x \le 1 tengsizlikni bir davrda yeching.
Yechish. Tangens (π2;π2)\left(-\tfrac{\pi}{2};\tfrac{\pi}{2}\right) oralig‘ida o‘suvchi. tanx=1x=π4\tan x = 1 \Rightarrow x = \tfrac{\pi}{4}. Demak shu oraliqda tanx1\tan x \le 1 bo‘lishi uchun:

π2+πn<xπ4+πn,nZ-\tfrac{\pi}{2} + \pi n < x \le \tfrac{\pi}{4} + \pi n,\quad n \in \mathbb{Z}

Quyi chegara ochiq, chunki x=π2x=-\tfrac{\pi}{2} da tangens aniqlanmagan.

Javob. x(π2+πn; π4+πn]x \in \left(-\tfrac{\pi}{2}+\pi n;\ \tfrac{\pi}{4}+\pi n\right].

Misol. 2sin2x1>02\sin^2 x - 1 > 0 tengsizlikni yeching.
Yechish. 2sin2x1=cos2x2\sin^2 x - 1 = -\cos 2x (chunki cos2x=12sin2x\cos 2x = 1 - 2\sin^2 x). Demak cos2x>0-\cos 2x > 0, ya’ni cos2x<0\cos 2x < 0:

π2+2πn<2x<3π2+2πn\tfrac{\pi}{2} + 2\pi n < 2x < \tfrac{3\pi}{2} + 2\pi n

Ikkiga bo‘lamiz:

π4+πn<x<3π4+πn,nZ\tfrac{\pi}{4} + \pi n < x < \tfrac{3\pi}{4} + \pi n,\quad n \in \mathbb{Z}

Javob. x(π4+πn; 3π4+πn)x \in \left(\tfrac{\pi}{4}+\pi n;\ \tfrac{3\pi}{4}+\pi n\right).

Eslatma. Argumenti 2x2x bo‘lganda davr ham o‘zgaradi: yechimni 2x2x uchun topib, so‘ng ikkiga bo‘lganda davr 2π2\pi dan π\pi ga qisqaradi.

§ Lug‘at

trigonometrik tengsizlik — trigonometric inequality
birlik aylana — unit circle
ordinata — ordinate
abssissa — abscissa
davriylik — periodicity
yoy — arc

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash