Tenglama va tengsizliklar

Trigonometrik tenglamalar

3 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda burchak (yoy) trigonometrik funksiyasi ostida noma’lum qatnashgan tenglamalar haqida so‘z yuritamiz. Trigonometrik funksiyalar davriy bo‘lgani uchun bunday tenglamalarning yechimi cheksiz ko‘p bo‘ladi — biz ularni umumiy formula ko‘rinishida yozamiz.

§1. Nima uchun cheksiz yechim?

Savol. sinx=12\sin x = \tfrac{1}{2} tenglamada nechta yechim bor? Sinus 2π2\pi davr bilan takrorlangani uchun har bir yechimga 2π2\pi ni qo‘shsak, yana yechim chiqadi — demak ular cheksiz ko‘p.

Ta’rif. Noma’lum xx biror trigonometrik funksiya (sin,cos,tan,cot\sin, \cos, \tan, \cot) argumentida qatnashgan tenglama trigonometrik tenglama deyiladi.

§2. Eng sodda tenglamalar formulalari

Qoida. a1|a|\le 1 bo‘lganda (nZn \in \mathbb{Z}):
sinx=ax=(1)narcsina+πn\sin x = a \Rightarrow x = (-1)^n \arcsin a + \pi n;
cosx=ax=±arccosa+2πn\cos x = a \Rightarrow x = \pm \arccos a + 2\pi n;
tanx=ax=arctana+πn\tan x = a \Rightarrow x = \arctan a + \pi n (har qanday aa uchun).

Qoida. Muhim xususiy hollar:
sinx=0x=πn\sin x = 0 \Rightarrow x = \pi n;  sinx=1x=π2+2πn\ \sin x = 1 \Rightarrow x = \tfrac{\pi}{2} + 2\pi n;  sinx=1x=π2+2πn\ \sin x = -1 \Rightarrow x = -\tfrac{\pi}{2}+2\pi n.
cosx=0x=π2+πn\cos x = 0 \Rightarrow x = \tfrac{\pi}{2} + \pi n;  cosx=1x=2πn\ \cos x = 1 \Rightarrow x = 2\pi n;  cosx=1x=π+2πn\ \cos x = -1 \Rightarrow x = \pi + 2\pi n.

Eslatma. Agar a>1|a|>1 bo‘lsa, sinx=a\sin x = a yoki cosx=a\cos x = a tenglamaning yechimi yo‘q, chunki bu funksiyalar [1;1][-1;1] oralig‘idan chiqmaydi.

Misol. sinx=12\sin x = \tfrac{1}{2} tenglamani yeching.
Yechish. arcsin12=π6\arcsin \tfrac{1}{2} = \tfrac{\pi}{6}, formulaga qo‘yamiz:

x=(1)nπ6+πn,nZx = (-1)^n \tfrac{\pi}{6} + \pi n,\quad n \in \mathbb{Z}

Javob. x=(1)nπ6+πnx = (-1)^n \tfrac{\pi}{6} + \pi n.

Misol. cosx=22\cos x = -\tfrac{\sqrt{2}}{2} tenglamani yeching.
Yechish. arccos ⁣(22)=3π4\arccos\!\left(-\tfrac{\sqrt{2}}{2}\right) = \tfrac{3\pi}{4}:

x=±3π4+2πn,nZx = \pm \tfrac{3\pi}{4} + 2\pi n,\quad n \in \mathbb{Z}

Javob. x=±3π4+2πnx = \pm \tfrac{3\pi}{4} + 2\pi n.

Misol. tanx=1\tan x = 1 tenglamani yeching.
Yechish. arctan1=π4\arctan 1 = \tfrac{\pi}{4}:

x=π4+πn,nZx = \tfrac{\pi}{4} + \pi n,\quad n \in \mathbb{Z}

Javob. x=π4+πnx = \tfrac{\pi}{4} + \pi n.

§3. Kvadrat tenglamaga keltirish

Misol. 2sin2x3sinx+1=02\sin^2 x - 3\sin x + 1 = 0 tenglamani yeching.
Yechish. t=sinxt = \sin x, bunda 1t1-1 \le t \le 1:

2t23t+1=0(2t1)(t1)=0t=12 yoki t=12t^2 - 3t + 1 = 0 \Rightarrow (2t-1)(t-1)=0 \Rightarrow t=\tfrac{1}{2} \ \text{yoki}\ t=1

sinx=12x=(1)nπ6+πn\sin x = \tfrac{1}{2} \Rightarrow x = (-1)^n \tfrac{\pi}{6} + \pi n;  sinx=1x=π2+2πn\ \sin x = 1 \Rightarrow x = \tfrac{\pi}{2} + 2\pi n.

Javob. x=(1)nπ6+πnx = (-1)^n \tfrac{\pi}{6} + \pi n yoki x=π2+2πnx = \tfrac{\pi}{2} + 2\pi n.

Misol. cos2x+cosx=0\cos 2x + \cos x = 0 tenglamani yeching.
Yechish. cos2x=2cos2x1\cos 2x = 2\cos^2 x - 1 formulasidan foydalanamiz. t=cosxt=\cos x:

2t21+t=02t2+t1=0(2t1)(t+1)=02t^2 - 1 + t = 0 \Rightarrow 2t^2 + t - 1 = 0 \Rightarrow (2t-1)(t+1)=0

t=12cosx=12x=±π3+2πnt=\tfrac{1}{2} \Rightarrow \cos x = \tfrac{1}{2} \Rightarrow x = \pm\tfrac{\pi}{3} + 2\pi n;  t=1cosx=1x=π+2πn\ t=-1 \Rightarrow \cos x = -1 \Rightarrow x = \pi + 2\pi n.

Javob. x=±π3+2πnx = \pm \tfrac{\pi}{3} + 2\pi n yoki x=π+2πnx = \pi + 2\pi n.

Eslatma. Yangi o‘zgaruvchi t=sinxt=\sin x yoki t=cosxt=\cos x da t1|t|\le 1 shartini tekshiring — bu oraliqdan tashqaridagi ildizlar mos kelmaydi.

§ Lug‘at

trigonometrik tenglama — trigonometric equation
davr (davriylik) — period
yoy funksiyalari — inverse trig functions
xususiy hol — special case
qo‘sh burchak formulasi — double-angle formula
yechimlar to‘plami — solution set

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash