Tenglama va tengsizliklar

Trigonometrik tenglamalar

3 daqiqa o'qish · 10 mashq

Ushbu darsda burchak (yoy) trigonometrik funksiyasi ostida noma’lum qatnashgan tenglamalar haqida so‘z yuritamiz. Trigonometrik funksiyalar davriy bo‘lgani uchun bunday tenglamalarning yechimi cheksiz ko‘p bo‘ladi — biz ularni umumiy formula ko‘rinishida yozamiz.

§1. Nima uchun cheksiz yechim?

Savol. sin⁡x=12\sin x = \tfrac{1}{2} tenglamada nechta yechim bor? Sinus 2π2\pi davr bilan takrorlangani uchun har bir yechimga 2π2\pi ni qo‘shsak, yana yechim chiqadi — demak ular cheksiz ko‘p.

Ta’rif. Noma’lum xx biror trigonometrik funksiya (sin⁡,cos⁡,tan⁡,cot⁡\sin, \cos, \tan, \cot) argumentida qatnashgan tenglama trigonometrik tenglama deyiladi.

§2. Eng sodda tenglamalar formulalari

Qoida. ∣a∣≤1|a|\le 1 bo‘lganda (n∈Zn \in \mathbb{Z}):
sin⁡x=a⇒x=(−1)narcsin⁡a+πn\sin x = a \Rightarrow x = (-1)^n \arcsin a + \pi n;
cos⁡x=a⇒x=±arccos⁡a+2πn\cos x = a \Rightarrow x = \pm \arccos a + 2\pi n;
tan⁡x=a⇒x=arctan⁡a+πn\tan x = a \Rightarrow x = \arctan a + \pi n (har qanday aa uchun).

Qoida. Muhim xususiy hollar:
sin⁡x=0⇒x=πn\sin x = 0 \Rightarrow x = \pi n;  sin⁡x=1⇒x=π2+2πn\ \sin x = 1 \Rightarrow x = \tfrac{\pi}{2} + 2\pi n;  sin⁡x=−1⇒x=−π2+2πn\ \sin x = -1 \Rightarrow x = -\tfrac{\pi}{2}+2\pi n.
cos⁡x=0⇒x=π2+πn\cos x = 0 \Rightarrow x = \tfrac{\pi}{2} + \pi n;  cos⁡x=1⇒x=2πn\ \cos x = 1 \Rightarrow x = 2\pi n;  cos⁡x=−1⇒x=π+2πn\ \cos x = -1 \Rightarrow x = \pi + 2\pi n.

Eslatma. Agar ∣a∣>1|a|>1 bo‘lsa, sin⁡x=a\sin x = a yoki cos⁡x=a\cos x = a tenglamaning yechimi yo‘q, chunki bu funksiyalar [−1;1][-1;1] oralig‘idan chiqmaydi.

Misol. sin⁡x=12\sin x = \tfrac{1}{2} tenglamani yeching.
Yechish. arcsin⁡12=π6\arcsin \tfrac{1}{2} = \tfrac{\pi}{6}, formulaga qo‘yamiz:

x=(−1)nπ6+πn,n∈Zx = (-1)^n \tfrac{\pi}{6} + \pi n,\quad n \in \mathbb{Z}

Javob. x=(−1)nπ6+πnx = (-1)^n \tfrac{\pi}{6} + \pi n.

Misol. cos⁡x=−22\cos x = -\tfrac{\sqrt{2}}{2} tenglamani yeching.
Yechish. arccos⁡ ⁣(−22)=3π4\arccos\!\left(-\tfrac{\sqrt{2}}{2}\right) = \tfrac{3\pi}{4}:

x=±3π4+2πn,n∈Zx = \pm \tfrac{3\pi}{4} + 2\pi n,\quad n \in \mathbb{Z}

Javob. x=±3π4+2πnx = \pm \tfrac{3\pi}{4} + 2\pi n.

Misol. tan⁡x=1\tan x = 1 tenglamani yeching.
Yechish. arctan⁡1=π4\arctan 1 = \tfrac{\pi}{4}:

x=π4+πn,n∈Zx = \tfrac{\pi}{4} + \pi n,\quad n \in \mathbb{Z}

Javob. x=π4+πnx = \tfrac{\pi}{4} + \pi n.

§3. Kvadrat tenglamaga keltirish

Misol. 2sin⁡2x−3sin⁡x+1=02\sin^2 x - 3\sin x + 1 = 0 tenglamani yeching.
Yechish. t=sin⁡xt = \sin x, bunda −1≤t≤1-1 \le t \le 1:

2t2−3t+1=0⇒(2t−1)(t−1)=0⇒t=12 yoki t=12t^2 - 3t + 1 = 0 \Rightarrow (2t-1)(t-1)=0 \Rightarrow t=\tfrac{1}{2} \ \text{yoki}\ t=1

sin⁡x=12⇒x=(−1)nπ6+πn\sin x = \tfrac{1}{2} \Rightarrow x = (-1)^n \tfrac{\pi}{6} + \pi n;  sin⁡x=1⇒x=π2+2πn\ \sin x = 1 \Rightarrow x = \tfrac{\pi}{2} + 2\pi n.

Javob. x=(−1)nπ6+πnx = (-1)^n \tfrac{\pi}{6} + \pi n yoki x=π2+2πnx = \tfrac{\pi}{2} + 2\pi n.

Misol. cos⁡2x+cos⁡x=0\cos 2x + \cos x = 0 tenglamani yeching.
Yechish. cos⁡2x=2cos⁡2x−1\cos 2x = 2\cos^2 x - 1 formulasidan foydalanamiz. t=cos⁡xt=\cos x:

2t2−1+t=0⇒2t2+t−1=0⇒(2t−1)(t+1)=02t^2 - 1 + t = 0 \Rightarrow 2t^2 + t - 1 = 0 \Rightarrow (2t-1)(t+1)=0

t=12⇒cos⁡x=12⇒x=±π3+2πnt=\tfrac{1}{2} \Rightarrow \cos x = \tfrac{1}{2} \Rightarrow x = \pm\tfrac{\pi}{3} + 2\pi n;  t=−1⇒cos⁡x=−1⇒x=π+2πn\ t=-1 \Rightarrow \cos x = -1 \Rightarrow x = \pi + 2\pi n.

Javob. x=±π3+2πnx = \pm \tfrac{\pi}{3} + 2\pi n yoki x=π+2πnx = \pi + 2\pi n.

Eslatma. Yangi o‘zgaruvchi t=sin⁡xt=\sin x yoki t=cos⁡xt=\cos x da ∣t∣≤1|t|\le 1 shartini tekshiring — bu oraliqdan tashqaridagi ildizlar mos kelmaydi.

§ Lug‘at

trigonometrik tenglama — trigonometric equation
davr (davriylik) — period
yoy funksiyalari — inverse trig functions
xususiy hol — special case
qo‘sh burchak formulasi — double-angle formula
yechimlar to‘plami — solution set

Bu mavzuni mashq qilib ko'ring

10 ta mashq savoli tayyor. Har bir savoldan keyin batafsil yechim ko'rsatiladi va natijangiz saqlanadi.

Mashqni boshlash